Međunarodni institut za bliskoistočne i balkanske studije (IFIMES)[1] iz Ljubljane, Slovenija, redovno analizira dešavanja na Bliskom istoku, Balkanu i širom svijeta, doprinoseći informiranim političkim i akademskim debatama. U članku „Od Helsinkija do Beča: Razmišljanja o kooperativnoj sigurnosti i razvoju evropskog poretka“, Silvie Drahošová, stipendistica Centralnoevropskog univerziteta (CEU) u okviru programa „Kultura, politika i društvo“, ispituje eroziju principa kooperativne sigurnosti u Evropi. Uzimajući 32. Ministarsko vijeće OSCE-a u Beču kao centralnu referentnu tačku, članak istražuje evropsku ambivalentnost, nezapadni oportunizam i nove ranjivosti koje oblikuju razvoj evropskog sigurnosnog poretka.
Povratak oružanog sukoba u Evropu postavlja pitanja o trajnosti temelja evropske sigurnosne arhitekture nakon Hladnog rata. Decenijama se evropska sigurnost oslanjala na pretpostavku da dijalog, suzdržanost i zajedničke norme mogu ublažiti rivalstvo i spriječiti eskalaciju. Ova pretpostavka je bila ukorijenjena u onome što se često opisuje kao duh Helsinkija, koji utjelovljuje posvećenost kooperativnoj, sveobuhvatnoj i nedjeljivoj sigurnosti (Oxford Public International Law 2011).
32. Ministarsko vijeće Organizacije za sigurnost i saradnju u Evropi (OSCE), održano 4. i 5. decembra 2025. u Beču pod finskim predsjedavanjem („Ministarsko vijeće OSCE-a potvrđuje kontinuiranu relevantnost Helsinških principa i postavlja put za reforme radi jačanja Organizacije za sigurnost i saradnju u Evropi“ 2025), održano je usred stalnih geopolitičkih tenzija i tekućih sukoba unutar područja OSCE-a. Iako su države učesnice potvrdile temeljne principe OSCE-a („Ministarsko vijeće OSCE-a potvrđuje kontinuiranu relevantnost Helsinških principa i postavlja put za reforme radi jačanja Organizacije za sigurnost i saradnju u Evropi“ 2025), jaz između deklarisanih obaveza i prevladavajućih realnosti bio je očit. Ovaj članak ispituje odnos između postepenog slabljenja praksi kooperativne sigurnosti i trenutne krize u Evropi, koristeći Ministarsko vijeće kao ključnu analitičku referentnu tačku.
Helsinški duh nastao je u Završnom aktu iz Helsinkija iz 1975. godine (Oxford Public International Law 2011), kojim je uspostavljen multilateralni okvir za upravljanje političkim i vojnim rivalstvom između Istoka i Zapada kroz dijalog, a ne konfrontaciju. Završni akt iz Helsinkija bio je plod detanta, koji je korišten kao alat za sveobuhvatno opuštanje geopolitičkih i ideoloških tenzija između tadašnjih supersila, Sovjetskog Saveza i Sjedinjenih Američkih Država (Oxford Public International Law 2011). Njegova osnovna ideja bila je da sigurnost ne može biti trajna bez međusobnog suzdržavanja, poštovanja suvereniteta i teritorijalnog integriteta te pridržavanja ljudskih prava i osnovnih sloboda.
Helsinški principi su namjerno formulisani u širokom smislu kako bi se državama s različitim političkim sistemima, historijskim iskustvima i percepcijama sigurnosti omogućilo da koegzistiraju unutar zajedničkog geografskog prostora. Nakon završetka Hladnog rata, Konferencija o sigurnosti i saradnji u Evropi (KEBS) krenula je novim kursom u upravljanju historijskim promjenama koje se dešavaju u Evropi i odgovoru na nove izazove post-hladnoratovskog perioda. KEBS nije stvoren kao mehanizam provođenja (iako su se određeni elementi mogli provesti), već kao proces izgradnje povjerenja i dijaloga („Oživljavanje Helsinškog duha“ 2024). Stoga je, u svojim elementima, Helsinški duh bio entitet koji postavlja norme s mehanizmom za praćenje usklađenosti. Helsinški duh je, dakle, slijedio geopolitičku i ideološku dinamiku prekomjernog širenja supersila, te je stoga migrirao iz političke volje/sporazuma u pravni i normativni poredak. U decembru 1994. godine, KEBS je institucionaliziran kao OSCE odlukom Budimpeštanskog samita šefova država ili vlada, što mu je dalo njegov sadašnji institucionalni oblik koji danas poznajemo („Historija Organizacije za sigurnost i saradnju u Evropi“).
Debate o trenutnoj krizi fokusiraju se na njene najvidljivije manifestacije, posebno na rat velikih razmjera u Ukrajini. Međutim, iz strukturne perspektive, raspravlja se o tome da je erozija kooperativne sigurnosti započela čak i ranije od 2022. godine. Suprotstavljena tumačenja identificiraju kritične prekretnice u 2014. godini (aneksija Krima), ili čak u periodu neposredno nakon Hladnog rata (početak 1990-ih).
Međutim, pukotine se mogu pratiti čak i od ranije tačke, a to je bilo nepoštivanje odluka Potsdamske konferencije iz 1945. (Oxford Public International Law 2009). Savezničke snage su se na konferenciji složile da demilitarizuju i neutrališu Njemačku. Umjesto toga, tri zapadne okupacione sile (Velika Britanija, SAD, Francuska) odlučile su da formiraju Zapadnu Njemačku i da je remilitarizuju formiranjem vojnog saveza u Evropi, NATO-a (NATO historija), što je bilo direktno suprotno Mirovnom sporazumu Potsdamske konferencije.
Tokom perioda ponovnog ujedinjenja Njemačke (1990-ih), diskusije o budućnosti evropske sigurnosne arhitekture vođene su među zapadnim liderima i sovjetskim rukovodstvom. Ovi razgovori, iako nisu bili u obliku međunarodnih ugovora, uključivali su ponovljena uvjeravanja da se NATO neće širiti na istok izvan teritorije bivše Njemačke Demokratske Republike („Širenje NATO-a: Šta je Jeljcin čuo | Arhiva nacionalne sigurnosti“). To su u to vrijeme potvrdili i savezni kancelar Zapadne Njemačke, Helmut Kohl, i savezni ministar vanjskih poslova Zapadne Njemačke, Hans-Dietrich Genscher. Međutim, ove izjave su od tada postale dio osporavanog historijskog zapisa u svjetlu kasnijih događaja (Němcová et al. 2013).
Sa diplomatskog i pravnog stanovišta, odsustvo formalnih ugovornih obaveza otežava retrospektivnu procjenu. Ipak, razlika između političkih uvjeravanja i kasnijih institucionalnih događaja doprinijela je rastućoj percepciji, posebno u Moskvi, da se princip nedjeljive sigurnosti primjenjuje neravnomjerno.
Pitanje inkluzivne evropske sigurnosti prethodi kraju Hladnog rata. Na Potsdamskoj konferenciji 1945. godine, savezničke sile su se složile o demilitarizaciji i neutralizaciji Njemačke kao ključu poslijeratne stabilnosti (Oxford Public International Law 2009). Ipak, krajem 1940-ih i početkom 1950-ih, zapadne okupacijske zone su se razvile u Saveznu Republiku Njemačku, koja je naoružana i potom integrirana u NATO.
Nasuprot tome, Austrija (koja je bila pod okupacijom četiriju sila: SAD-a, Velike Britanije, Francuske, Sovjetskog Saveza) pojavila se kao ujedinjena, demilitarizirana i trajno neutralna država 1955. godine (Oxford Public International Law 2024). Ovaj aranžman, koji su prihvatile sve četiri okupacijske sile, tri zapadne i Sovjetski Savez, doprinio je dugoročnoj stabilnosti i regionalnoj predvidljivosti Austrije. Ovi različiti ishodi ilustruju rano odstupanje između kolektivnih i selektivnih pristupa evropskoj sigurnosti.
Ovi historijski presedani osvjetljavaju ponavljajuću napetost između sigurnosnih aranžmana osmišljenih da podjednako uključe sve aktere i onih koji se koriste za konsolidaciju sigurnosti za neke, dok istovremeno stvaraju nesigurnost za druge. Ovaj postepeni prelazak s inkluzivnih na selektivne sigurnosne prakse bio je i ostaje strukturni izazov za Helsinški sigurnosni okvir.
OSCE nastavlja funkcionirati kao glavni multilateralni okvir u kojem se evropske države, zajedno s partnerima iz Sjeverne Amerike i Centralne Azije, angažiraju na ravnopravnoj i inkluzivnoj osnovi. Godišnje Ministarsko vijeće OSCE-a ima za cilj postaviti politički smjer, potvrditi obaveze i pružiti strateške smjernice („Izvještaj generalnog sekretara Feriduna H. Sinirlioğlua 32. Ministarskom vijeću OSCE-a | Organizacija za sigurnost i saradnju u Evropi“ 2025). Stoga, i Međunarodni institut IFIMES i GAFG (Globalna akademija za buduće upravljanje) pomno prate i podržavaju rad OSCE-a; redovno organizirajući vlastite prateće događaje na glavnim godišnjim forumima i samitima OSCE-a.
Istovremeno, 32. Ministarsko vijeće pokazalo je rastuća ograničenja OSCE-ovog modela donošenja odluka zasnovanog na konsenzusu. Iako konsenzus čuva inkluzivnost i proceduralnu jednakost organizacije, on također ograničava kolektivno djelovanje u periodima dubokog političkog neslaganja. Ishodi vijeća potvrdili su institucionalni kontinuitet, ali suštinski ishodi ostali su ograničeni, odražavajući širi obrazac dijaloga bez konvergencije.
Rat u Ukrajini dominirao je agendom OSCE-a već nekoliko godina, a potvrđena podrška Ukrajini bila je istaknuto istaknuta u ministarskim izjavama 2025. godine („31. Ministarsko vijeće OSCE-a | Organizacija za sigurnost i saradnju u Evropi“; „Izvještaj generalnog sekretara Feriduna H. Sinirlioğlua 32. Ministarskom vijeću OSCE-a“ 2025). Iako je sukob dramatično eskalirao 2022. godine, njegovi korijeni su ukorijenjeni u ranijim političkim, sigurnosnim i institucionalnim dešavanjima. Razgovori Ministarskog vijeća odražavali su i zajedničku humanitarnu zabrinutost i duboko neslaganje oko odgovornosti, uzročnosti i puteva rješavanja.
Upornost rata unutar regije kojom upravljaju norme kooperativne sigurnosti naglašava centralni paradoks, a to je da se principi osmišljeni da spriječe sukob i dalje potvrđuju, čak i dok njihova praktična primjena postaje sve osporavanija i ograničenija.
Uprkos ponovljenim potvrđivanjima Helsinških principa, njihovo tumačenje sada se značajno razlikuje među državama učesnicama. Države imaju različite percepcije prijetnji, historijske narative i sigurnosne prioritete, što je fragmentiralo zajedničko razumijevanje suvereniteta, teritorijalnog integriteta i neupotrebe sile.
Ova fragmentacija predstavlja jedan od najozbiljnijih izazova kooperativnoj sigurnosti. Kao što je tvrdilo nekoliko naučnika, uključujući prof. Anisa H. Bajrektarevića, norme gube svoju stabilizirajuću funkciju kada njihovo značenje počne nestajati, čak i ako njihov jezik formalno ostane netaknut (Bajrektarević 2014).
Međutim, 32. Ministarsko vijeće pokazalo je da saradnja i dalje postoji u specifičnim oblastima, kao što su humanitarna zaštita, sloboda medija, suzbijanje trgovine ljudima, učešće mladih u medijaciji i kontrola oružja („Ministarsko vijeće OSCE-a potvrđuje kontinuiranu relevantnost Helsinških principa i postavlja put za reforme radi jačanja Organizacije za sigurnost i saradnju u Evropi“ 2025). Ove inicijative odražavaju kontinuiranu relevantnost ljudske dimenzije OSCE-a i čuvaju bitne elemente helsinškog duha.
Ipak, takva saradnja se sve više odvija u odvojenim okruženjima, uglavnom odvojeno od ključnih pitanja vojne sigurnosti i strateške stabilnosti. Iako su ovi napori vrijedni, sami po sebi ne mogu zamijeniti zajedničku viziju kolektivne sigurnosti.
Sastanak u Beču simbolizirao je institucionalni kontinuitet usred strateškog odstupanja. Proceduralna otpornost i tranzicija rukovodstva su očuvani. Ipak, zajednički strateški smjer i dalje nedostaje. Trajnost dijaloga sa slabljenjem kolektivnog sporazuma unutar OSCE-a može se opisati kao kontinuitet bez konvergencije. Ostaje pitanje kako se kontinuitet može održati tokom vremena, posebno suočeni s produbljivanjem razlika.
32. Ministarsko vijeće OSCE-a sugerira da sigurnosna kriza u Evropi nije rezultat jednog prekida, već kumulativnog slabljenja praksi kooperativne sigurnosti. Helsinški duh nije nestao niti je napušten. Umjesto toga, Helsinški duh je marginaliziran jer je sigurnost postala sve više selektivna nego kolektivna.
OSCE ostaje neophodna platforma za dijalog i normativne reference. Ipak, povratak rata u Evropu naglašava ograničenja institucionalnih okvira kada se inkluzivnost, povjerenje i nedjeljiva sigurnost više ne tumače na isti način. Helsinški principi ostaju moguća osnova za obnovljeni angažman. Da li ti principi mogu ponovo funkcionirati kao organizacijski princip evropskog sigurnosnog poretka zavisi od političke volje i ponovne posvećenosti istinski kolektivnoj sigurnosti od strane svih država.
O autorici:
Silvie Drahošová je stipendistica Centralnoevropskog univerziteta sa sjedištem u Beču (CEU Kultura, politika i društvo) sa iskustvom u istraživanju, strategiji, komunikacijama i koordinaciji projekata u međunarodnim organizacijama. Nedavno se pridružila GAFG-u kao projektna službenica, gdje podržava istraživačke aktivnosti, razvoj konferencija i angažman zainteresovanih strana.
Članak predstavlja stav autorice i ne odražava nužno zvanični stav IFIMES-a.
Ljubljana/ Beč, 17.februar 2026
[1] IFIMES - Međunarodni institut za bliskoistočne i balkanske studije sa sjedištem u Ljubljani, Slovenija, ima specijalni savetodavni status pri Ekonomsko-socijalnom veću ECOSOC/UN, New York, od 2018.godine i izdavač je međunarodne naučne revije „European Perspectives“, link: https://www.europeanperspectives.org/en
