Međunarodni institut za bliskoistočne i balkanske studije (IFIMES)[1], sa sjedištem u Ljubljani, redovno analizira dešavanja na Bliskom istoku, Balkanu i drugim regijama širom svijeta. U svojoj analizi pod naslovom „Iranska multietnička struktura i njene geopolitičke linije razdora“, penzionisani general Corneliu Pivariu tvrdi da se Iran često doživljava kao relativno homogena država kojom dominira perzijski identitet, dok je u stvarnosti to multietnička zemlja u kojoj brojne manjine igraju važnu ulogu u unutrašnjoj političkoj dinamici i regionalnoj geopolitici. Budući da su mnoge od ovih zajednica koncentrisane u pograničnim regijama i održavaju transnacionalne veze sa srodnim stanovništvom u susjednim državama, one predstavljaju potencijalne geopolitičke linije razdora unutar iranske države. Među njima, kurdsko pitanje se ističe kao ključni unutrašnji izazov, dok druge grupe - posebno azerbejdžanska manjina - također mogu imati značajan strateški značaj u bilo kojem scenariju političke nestabilnosti u Iranu.
“Državne granice su iscrtane na mapama, ali prave linije razdora prolaze kroz društva.”
Iran se često doživljava kao relativno homogena država kojom dominira perzijski identitet. U stvarnosti, njegov etnički sastav je daleko složeniji. Perzijanci predstavljaju otprilike 60–65% stanovništva, dok ostatak čine brojne etničke manjine: Azerbejdžanci (≈16%), Kurdi (≈10%), Luri (≈6%), Arapi, Baluči i Turkmeni (≈2%), zajedno s manjim grupama poput Tališa, Jermena ili Asiraca.
Važan strateški element je geografska distribucija: većina ovih manjina živi u pograničnim regijama, u direktnom kontaktu sa sličnim populacijama u susjednim državama – Azerbejdžanu, Iraku, Turskoj, Pakistanu ili Turkmenistanu.
Ova etnička geografija stvara tri strateške karakteristike:
Iz tog razloga, u mnogim zapadnim strateškim analizama iranske manjine se smatraju potencijalno odlučujućim faktorom u slučaju destabilizacije režima u Teheranu.
Etničke manjine su konstantno bile aktivnije u protestima i antirežimskim pokretima od većinskog perzijskog stanovništva. Neke studije procjenjuju da otprilike polovina iranskog stanovništva pripada etničkim ili jezičkim manjinama, a ove zajednice su često bile u prvim redovima političke opozicije.
Iranski režim doživljava tri regije kao posebno osjetljiva područja unutrašnje sigurnosti:
Ove teritorije kombinuju tri destabilizirajuća elementa: zaseban etnički identitet, drugačiju vjersku komponentu (mnoge zajednice su sunitske) i ekonomski nivo ispod nacionalnog prosjeka.
Shodno tome, Teheran održava snažno vojno i sigurnosno prisustvo u ovim područjima, posebno putem Korpusa islamske revolucionarne garde (IRGC).
Azerbejdžanci
Iako postoji snažan etnički identitet, Azerbejdžanci su relativno integrirani u državnu strukturu i zauzimaju važne pozicije unutar elite. Iz tog razloga, njihov secesionistički potencijal je ograničen, iako postoje kulturne veze s Republikom Azerbejdžan.
Međutim, sa strateške perspektive, azerbejdžanska manjina mogla bi predstavljati najznačajniji sistemski rizik za stabilnost iranskog režima. Azerbejdžanci su gotovo dvostruko brojniji od Kurda, koncentrisani su u kompaktnoj regiji na sjeverozapadu zemlje i održavaju direktne etničke i kulturne veze sa susjednom državom Azerbejdžan. Osim toga, azerbejdžanske regije uključuju važne urbane i ekonomske centre, a moguća politička mobilizacija u tim područjima mogla bi imati daleko dublji utjecaj na unutrašnju ravnotežu iranske države nego periferna pobuna u kurdskim planinskim regijama.
Ova strateška dimenzija postala je još vidljivija u kontekstu nedavnih tenzija između Irana i Republike Azerbejdžan. Dana 5. marta 2026. godine, nakon što su dronovi iz Irana pogodili ciljeve u regiji Nahčivan, azerbejdžanski predsjednik Ilham Alijev opisao je incident kao „teroristički čin“, sazvao Vijeće sigurnosti i zatražio službena objašnjenja od Teherana. Iako su iranske vlasti negirale direktnu odgovornost, ova epizoda ilustruje koliko brzo odnosi između Irana i susjedne azerbejdžanske države mogu postati osjetljivi, posebno s obzirom na prisustvo velikog azerbejdžanskog stanovništva na iranskoj teritoriji.
Arapi Huzestana
Njihov značaj je strateški jer regija proizvodi značajan udio iranske nafte. Separatistički pokreti postoje, ali su ostali fragmentirani.
Baluči
Oni su pretežno suniti i imaju historiju oružanih sukoba s iranskim režimom. Međutim, regija je vrlo siromašna i rijetko naseljena, što ograničava njihov strateški utjecaj.
Tokom proteklog stoljeća, velike sile su periodično podržavale razne kurdske pokrete, ali ta podrška je gotovo uvijek bila ograničena logikom strateških interesa. U logici realpolitike, vanjska politika nije čin solidarnosti već instrument moći.
Opći podaci
Iranski Kurdi su dio transnacionalnog kurdskog prostora, koji uključuje stanovništvo u: Turskoj, Iraku, Siriji, Iranu.
Ukupno, ova zajednica prelazi 30 miliona ljudi, što kurdsko pitanje čini jednim od najsloženijih geopolitičkih pitanja na Bliskom istoku.
Moderna historija Kurda odražava jednu od najtrajnijih konstanti regionalne geopolitike: podrška velikih sila je često uvjetovana okolnostima, a strateški interesi prevladavaju nad političkom solidarnošću. Ova stvarnost se savršeno odražava u poslovici: „Kurdi nemaju prijatelja osim planina.“
Kurdski pokret u Iranu ima dugu političku tradiciju:
Najvažnije organizacije su:
Ove grupe imaju baze na sjeveru Iraka, odakle provode političke ili vojne aktivnosti protiv Teherana.
Kurdsko pitanje se često smatra glavnom unutrašnjom ranjivošću Irana iz nekoliko strateških razloga. Prvo, Kurdi imaju značajnu tradiciju političke i vojne organizacije, budući da su jedna od politički najaktivnijih manjina u Iranu. Drugo, autonomno iskustvo akumulirano u regiji igra važnu ulogu: postojanje Autonomne regije Kurdistan u Iraku i konsolidacija utjecajnih kurdskih entiteta u Siriji stvorili su politički i simbolički presedan koji potiče kurdske nacionalne težnje.
Istovremeno, regije naseljene Kurdima formiraju relativno kontinuirani teritorijalni luk od Sredozemnog mora do zapadnog Irana, olakšavajući prekograničnu saradnju i održavajući političke i vojne veze među različitim kurdskim zajednicama[3]. Osim toga, kurdski faktor su različite države više puta koristile kao geopolitički instrument u regionalnim takmičenjima, što je pojačalo njegovu stratešku relevantnost.
Međutim, kurdsko pitanje nije ostalo neriješeno zato što bi ga bilo nemoguće riješiti, već zato što nijedan veći akter nije spreman snositi geopolitičku cijenu nastanka nezavisne kurdske države. Iz ove perspektive, kurdski dosije ostaje jedno od najdugovječnijih i najsloženijih geopolitičkih pitanja na Bliskom istoku.
U potencijalnom scenariju destabilizacije Irana, Kurdi bi mogli igrati značajnu ulogu. Međutim, malo je vjerovatno da bi postali odlučujući akter promjene režima. Najrealniji scenario bio bi onaj u kojem bi se kurdski pokreti koristili kao periferni element pritiska, dok bi odlučujuća evolucija zavisila od dinamike političke krize unutar vladajuće elite u Teheranu.
Iako etničke manjine predstavljaju potencijalnu ranjivost za iranski režim, njihovo korištenje kao instrumenta destabilizacije također se suočava s važnim ograničenjima. Prvo, iranski nacionalni identitet i dalje ostaje značajan faktor kohezije. Mnogi pripadnici manjina identificiraju se ne samo sa svojom etničkom pripadnošću već i s iranskom državom, što smanjuje potencijal za separatističku mobilizaciju.
Drugo, političke i vojne organizacije ovih manjina često su fragmentirane, pa čak i međusobno rivalske, što otežava formiranje koherentne i ujedinjene opozicije protiv režima u Teheranu.
Istovremeno, iranska država posjeduje efikasne instrumente za upravljanje takvim unutrašnjim izazovima. Sigurnosni aparat je snažno konsolidovan, posebno kroz Korpus islamske revolucionarne garde (IRGC), podržan opsežnim mrežama unutrašnje sigurnosti i strogom kontrolom granica.
Konačno, još jedan ograničavajući faktor je široko rasprostranjeni strah unutar iranskog društva od rizika etničke fragmentacije države. Za značajan dio stanovništva, izgledi za "jugoslavenski scenarij", karakteriziran raspadom države i unutrašnjim sukobima, predstavljaju snažan argument u korist održavanja teritorijalnog integriteta i stabilnosti iranske države.
Iran je multietnička država u kojoj manjine predstavljaju približno jednu trećinu, a prema nekim procjenama čak i gotovo polovinu stanovništva. Većina ovih zajednica koncentrirana je u perifernim pograničnim područjima, što im daje posebnu geopolitičku relevantnost i stvara potencijalne tačke pritiska na centralne vlasti.
Među njima, Kurdi se često smatraju manjinom s najvećim destabilizirajućim potencijalom, zbog relativno visokog nivoa političke organizacije, vojnog iskustva akumuliranog tokom vremena i prekograničnih veza s drugim kurdskim zajednicama u regiji.
Međutim, iz šire strateške perspektive, azerbejdžanska manjina mogla bi predstavljati još značajniji sistemski rizik za stabilnost iranske države, zbog svoje demografske veličine, kompaktne teritorijalne koncentracije i etničkih veza sa susjednom državom Azerbejdžanom.
U slučaju velike krize režima u Teheranu, manjine bi mogle postati odlučujući faktor u unutrašnjoj evoluciji iranske države. Ipak, njihova vanjska instrumentalizacija ne garantuje automatski promjenu režima, budući da iranski nacionalni identitet i osjećaj pripadnosti državi i dalje ostaju važni elementi unutrašnje kohezije.
U konačnici, stabilnost Irana će manje zavisiti od snage njegovog sigurnosnog aparata, a više od sposobnosti države da upravlja etničkim linijama razdora koje prolaze kroz njeno društvo.
O autoru:
Corneliu Pivariu je visoko odlikovani general u penziji rumunske vojske. Osnovao je i dvije decenije vodio jedan od najuticajnijih časopisa o geopolitici i međunarodnim odnosima u Istočnoj Evropi, dvojezični časopis „Geostrategic Pulse“. General Pivariu je član Savjetodavnog odbora IFIMES-a.
Članak predstavlja stav autora i ne odražava nužno stav IFIMES-a.
Ljubljana/Brașov, 12. mart 2026
[1] IFIMES – Međunarodni institut za bliskoistočne i balkanske studije sa sjedištem u Ljubljani, Slovenija, ima specijalni konzultativni status pri Ekonomsko-socijalnim vijećem ECOSOC/UN od 2018.godine. i izdavač je međunarodne naučne revije „European Perspectives”, link: https://www.europeanperspectives.org/en s
[2] Republika Mahabad bila je kratkotrajna kurdska država, proglašena 22. januara 1946. godine u gradu Mahabadu, na sjeverozapadu Irana, u kontekstu sovjetske okupacije sjevernog Irana nakon Drugog svjetskog rata. Državom je predvodio kurdski vođa Qazi Muhammad, a njen opstanak bio je moguć zahvaljujući indirektnoj podršci Sovjetskog Saveza. Iako kratkog vijeka, Republika je raspuštena u decembru iste godine, nakon povlačenja sovjetskih trupa i ponovnog uspostavljanja iranske vlasti. Njen politički vrh je uhapšen, a Qazi Muhammad pogubljen 1947. godine. Ova epizoda u Mahabadu ostaje jedna od ključnih historijskih referentnih tačaka kurdskog nacionalnog pokreta i označava prvi moderni pokušaj uspostavljanja kurdske države.
[3] U kontekstu eskalacije sukoba u martu 2026. godine, Iran je pokrenuo nekoliko raketnih i bespilotnih napada na baze koje pripadaju iranskim kurdskim organizacijama koje se nalaze u iračkom Kurdistanu, a koje je Teheran optužio za pripremu prekograničnih upada. Operacije su bile usmjerene na objekte povezane posebno s grupama kao što su Kurdistanska stranka slobode (PAK), Demokratska partija iranskog Kurdistana (PDKI) i Komala, uključujući položaje u područjima Erbila, Koye i Sulaymanije. Prema iranskim vlastima, napadi – izvedeni u saradnji s Korpusom islamske revolucionarne garde (IRGC) – imali su za cilj uništiti baze i skladišta oružja ovih grupa.
