Međunarodni institut za bliskoistočne i balkanske studije (IFIMES)[1], iz Ljubljane jedna je od vodećih međunarodnih istraživačkih institucija specijaliziranih za analizu globalnih političkih, sigurnosnih i geostrateških procesa, s posebnim fokusom na Bliski istok, Balkan i druge strateški značajne regije. Među istaknutim saradnicima IFIMES-a je Ebrahim Rezaei Rad, doktorand međunarodnih odnosa i univerzitetski predavač, čiji je stručni rad usmjeren na područja energetskih studija, energetske sigurnosti i geopolitike. U svom članku pod naslovom „Evropska klimatska diplomatija u Centralnoj Aziji: Energetska sigurnost ili zeleni kolonijalizam?“, Rezaei Rad analizira razvoj odnosa između klimatske diplomatije Evropske unije i rastuće uloge Centralne Azije u globalnoj energetskoj tranziciji. Autor pruža sveobuhvatan pregled složenih procesa koji oblikuju novu fazu međunarodne energetske politike, istražujući da li saradnja u oblasti zelene energije predstavlja istinski okvir za održivi razvoj i ravnopravno strateško partnerstvo ili, pak, nosi rizik stvaranja novih oblika zavisnosti, neravnoteže i asimetričnih odnosa kroz koncept tzv. „zelenog kolonijalizma“. Kombinirajući perspektive energetske sigurnosti, geopolitičkih interesa i klimatskog upravljanja, Rezaei Rad naglašava da buduća saradnja između Evropske unije i Centralne Azije mora biti zasnovana na principima transparentnosti, transfera tehnologija, uključivanja lokalnih aktera u procese odlučivanja i pravedne raspodjele koristi. Prema njegovoj analizi, samo takav pristup može omogućiti da energetska tranzicija postane osnova za održivo, uravnoteženo i dugoročno strateško partnerstvo, umjesto novog izvora geopolitičkih zavisnosti i nejednakosti.
U eri klimatske krize i geopolitičke nestabilnosti, energetska sigurnost predstavlja jednu od najvažnijih komponenti državne vanjske politike, posebno za Evropsku uniju. Nakon početka rata u Ukrajini i naknadnog smanjenja ili prestanka izvoza ruskog gasa u Evropu, evropske vlasti ne samo da nastoje diverzificirati svoje rute uvoza energije, već se trude i ubrzati prelazak na obnovljive izvore energije (Pivariu, 2025). Pored klimatskih i energetskih dimenzija, ovaj angažman je oblikovan i širim kontekstom rivalstva velikih sila, jer se glavni globalni akteri, uključujući Kinu, Rusiju i Zapad, takmiče za uticaj i investicione mogućnosti širom Evroazije, pri čemu se Centralna Azija pojavljuje kao ključna geopolitička arena (IFIMES, 2025). U tom kontekstu, Centralna Azija, regija sa ogromnim potencijalom za proizvodnju čiste energije (solarne, vjetroelektrane, hidroenergije, pa čak i zelenog vodonika), privukla je posebnu pažnju. Pitanje koje se postavlja je da li su ove saradnje zaista zasnovane na ravnopravnom partnerstvu i održivom razvoju ili se iza zelene fasade ove diplomatije krije novi oblik energetski vođenog, eksploatatorskog kolonijalizma. Da bismo bolje razumjeli problem, prvo se okrećemo evropskoj klimatskoj diplomatiji.
Usvajanjem Evropskog zelenog plana 2019. godine, Evropska unija je zacrtala svoj strateški kurs ka postizanju ugljično neutralne ili ekonomije s nultom emisijom ugljika do 2050. godine. Ovaj sporazum služi kao temelj evropske politike zaštite okoliša, naglašavajući smanjenje emisija stakleničkih plinova i povećanje udjela obnovljivih izvora energije u energetskom miksu EU. Slika 1 ilustruje budućnost globalne saradnje za ugljičnu neutralnost u dva različita scenarija: maksimalna saradnja i minimalna saradnja. Ova slika jasno pokazuje da je ugljična neutralnost globalna briga, a sklonost ka obnovljivim izvorima energije usklađena je s ovim ciljem.
Ova agenda ne teži samo unutrašnjim transformacijama unutar EU, već je uticala i na odnose Unije s drugim zemljama, posebno onima u Centralnoj Aziji. Od njenog usvajanja, razvijeni su različiti alati za podršku ovoj zelenoj tranziciji u evropskoj vanjskoj politici, uključujući inicijativu Global Gateway. Predstavljen kao alternativa kineskoj inicijativi „Pojas i put“, Global Gateway ima za cilj razvoj održive infrastrukture u zemljama u razvoju. U tom kontekstu, zemlje Centralne Azije, zbog svojih ogromnih kapaciteta obnovljivih izvora energije, privukle su posebnu pažnju širom svijeta, a posebno Evrope. Ova saradnja prvenstveno uključuje projekte proizvodnje obnovljivih izvora energije, kao što su solarne i vjetroelektrane, posebno u Kazahstanu, Uzbekistanu i Turkmenistanu. Nadalje, razvoj zelenog vodonika u ovim zemljama ključni je cilj za EU, težnja koja je dobila poseban značaj jer Evropa nastoji smanjiti svoju ovisnost o fosilnim gorivima i osloniti se na čiste izvore. Sastanak u Samarkandu također se može smatrati značajnim korakom zemalja EU ka širenju obnovljivih izvora energije i ulaganju u Centralnu Aziju (Popławski, 2025).
U okviru nove strategije EU koja će se provoditi za Centralnu Aziju, ova inicijativa će podsticati regionalnu saradnju kroz projekte vezane za zaštitu okoliša, biodiverzitet, obnovljive izvore energije, održivo upravljanje zemljištem i poljoprivredu, te naučnu saradnju na različitim nivoima (Evropski istraživački institut, 2023). U okviru ovih politika, instrumenti poput Evropskog investicijskog fonda, Evropske banke za obnovu i razvoj i partnerstva s velikim evropskim kompanijama poput Siemensa i Total Energiesa su među aktivnim mehanizmima u ovom nastojanju.
Uprkos tome što su se njihove ekonomije decenijama historijski oslanjale na fosilna goriva (naftu i plin), zemlje Centralne Azije sada imaju priliku da postanu regionalno središte za čistu energiju. Samo Kazahstan ima otprilike 300 sunčanih dana godišnje. Turkmenistan posjeduje značajne vodne resurse duž Kaspijskog jezera, a Uzbekistan je nedavno pokrenuo planove za razvoj vjetroturbina u svojim pustinjskim regijama. Ove karakteristike čine regiju jednim od najvažnijih geografskih područja za proizvodnju obnovljive energije.
Slika 2 prikazuje broj sunčanih sati u Astani, Kazahstan, što ukazuje na visok potencijal zemlje za proizvodnju solarne energije. Štaviše, nalazišta kritičnih metala u regiji poput litijuma i rijetkih zemalja mogu doprinijeti globalnom lancu snabdijevanja opremom za čistu energiju (npr. litijumske baterije i solarni paneli). Strateški sporazum između EU i Kazahstana o zelenom vodiku i kritičnim sirovinama naglašava važnost zemlje u kreiranju politika EU (Zabanova, 2023). Kazahstan je također potpisao sporazume o energetici i transportu s EU (NE Global, 2024). Ako se pravilno upravlja, Centralna Azija bi mogla postati ne samo izvoznik čiste energije, već i tehnološki partner za Evropu. Međutim, da bi postala centar čiste energije, regiji je potrebna odgovarajuća infrastruktura, značajna ulaganja i transfer modernih tehnologija - mogućnosti koje EU, kao glavni međunarodni akter, može pružiti, pozicionirajući se kao glavni investitor u energiju u regiji. Ulaganje od 12 milijardi eura u obnovljive izvore energije u Centralnoj Aziji treba posmatrati u tom svjetlu (Ellis, 2025). Ovo postaje još razumljivije kada se uzmu u obzir investicione potrebe Centralne Azije u različitim sektorima, uključujući obnovljive izvore energije, kao što je prikazano na Slici 1.
Nadalje, Slika 2 ilustruje kako svaka zemlja u Centralnoj Aziji i na Kavkazu zadovoljava svoje energetske potrebe. Očigledno je da uprkos visokom potencijalu regije, zemlje Centralne Azije trenutno zavise od nafte, prirodnog plina i uglja. Iako su se neke zemlje, poput Tadžikistana, možda okrenule obnovljivim izvorima energije zbog nedostatka pristupa fosilnim gorivima.
Slika 3 prikazuje kombinovani potencijal obnovljive energije Centralne Azije i Kavkaza, koji bi mogli formirati zeleni koridor za prenos energije ka Evropi.
Zasad, na površini, sve izgleda pozitivno: strana ulaganja, stvaranje radnih mjesta i transfer tehnologije. Međutim, iz kritičke perspektive, postoje fundamentalne zabrinutosti u vezi sa strukturom ove saradnje. Koncept „zelenog kolonijalizma“ odnosi se na situacije u kojima razvijene zemlje, koristeći klimatske alate i projekte čiste energije, efikasno mobiliziraju prirodne resurse i kapacitete zemalja u razvoju kako bi služile vlastitim interesima, bez značajnog udjela u koristima koje pripadaju zemljama domaćinima. Ove zabrinutosti se pojačavaju kada se planiraju veliki solarni ili zeleni vodonični projekti u siromašnim područjima bez uključivanja lokalnih zajednica (Schaik i Cretti, 2023).
U nekim slučajevima, procesi donošenja odluka na nacionalnom nivou u zemljama Centralne Azije odvijaju se bez učešća lokalnih zajednica ili čak institucija civilnog društva. To sprečava zemlje Centralne Azije da direktno imaju koristi od projekata, ostavljajući ih samo kao dobavljače energije. U tom kontekstu, postoje primjeri velikih solarnih projekata u Kazahstanu gdje društveni i ekološki uticaji na lokalne zajednice nisu adekvatno procijenjeni. Na primjer, u nekim područjima Uzbekistana i Kazahstana, zemljišta odabrana za vjetroturbine i solarne panele mogu biti neophodna za lokalnu poljoprivredu ili naseljavanje, ali državne vlasti zanemaruju ova pitanja. Nedostatak pažnje prema lokalnim uslovima i zanemarivanje zahtjeva ljudi predstavljaju značajne izazove. Ova situacija podsjeća na eru kolonijalne eksploatacije naftnih resursa u 20. vijeku, s tom razlikom što se sada ova eksploatacija predstavlja pod zelenim krinkom i plaštom održivog razvoja.
Neki zagovornici evropske klimatske diplomatije tvrde da se ove saradnje fundamentalno razlikuju od prethodnih kolonijalnih modela. Prvo, oni napominju da se poštuju transparentni evropski pravni i ekološki okviri. Drugo, njihov krajnji cilj je smanjenje globalnih emisija. Dakle, Evropa, kao globalni akter, nastoji osigurati dugoročne interese podržavajući zelene projekte. Zaista, s obzirom na krizu klimatskih promjena i potrebu za smanjenjem emisija stakleničkih plinova, zelene inicijative EU mogu se predstaviti kao rješenja za globalne probleme poput klimatskih promjena i energetske sigurnosti. Ipak, pitanja ostaju bez odgovora u vezi s provedivošću ovih okvira i stvarnom ulogom zemalja Centralne Azije u oblikovanju projekata. Postoje znatne zabrinutosti i sumnje, posebno u vezi s garancijama za interese država Centralne Azije. Ako zemlje regije ostanu samo dobavljači energije za Evropu, a ne tehnološki i inovacijski partneri, nemoguće je govoriti o pravednoj interakciji.
Da bi se energetski odnosi između EU i Centralne Azije usmjerili dalje od obrasca zelenog kolonijalizma, potrebna je fundamentalna ponovna procjena dizajna i implementacije projekata. Ključne preporuke za reformu ovog procesa uključuju:
Prelazak na čistu energiju i smanjenje ovisnosti o fosilnim gorivima su globalni imperativi kojima se sve zemlje moraju pozabaviti u borbi protiv klimatske krize i smanjenju zagađenja okoliša. U tom smislu, Evropska unija, kao globalni akter, nastoji voditi i unapređivati zelene i održive politike, posebno koristeći ogroman potencijal Centralne Azije kao glavnog izvora obnovljive energije. Sa svojim specifičnim geografskim karakteristikama i bogatim prirodnim resursima, zemlje Centralne Azije mogu igrati vitalnu ulogu u globalnoj tranziciji ka zelenoj ekonomiji. Međutim, način na koji se ove saradnje upravljaju i strukturiraju je od najveće važnosti.
Ako se energetska saradnja EU sa Centralnom Azijom osmisli isključivo na osnovu kratkoročnih interesa i iskorištavanja prirodnih resursa regije, to može dovesti do ponavljanja novog modela ekonomskog kolonijalizma, gdje zemlje Centralne Azije ostaju u ulozi dobavljača energije i sirovina bez koristi od stvarnih prednosti ovih projekata. Ova situacija je u suprotnosti s principima održivog razvoja i socijalne pravde i mogla bi dovesti do socijalnog nezadovoljstva i degradacije okoliša u ovim zemljama.
S druge strane, ako zemlje Centralne Azije istinski postanu partneri u donošenju odluka i dizajniranju projekata, iskoriste prednosti modernih tehnologija i uspostave snažne i transparentne nadzorne institucije za procjenu utjecaja ovih projekata na okoliš i društvo, onda se ova saradnja može smatrati uspješnim modelom zelene diplomatije i održivog razvoja. Stoga, put naprijed zahtijeva veću sinergiju, transparentnost u procesima donošenja odluka i povećano učešće lokalnih zajednica u velikim energetskim projektima.
O autoru:
Ebrahim Rezaei Rad je doktorand međunarodnih odnosa, univerzitetski predavač i gostujući istraživač u Centru za strateške studije i istraživanja Bliskog istoka, u okviru Grupe za studije energetske diplomatije.
Njegovi primarni istraživački interesi usmjereni su na energetske studije, energetsku sigurnost i geopolitiku energije. Autor je nekoliko akademskih članaka iz ovih oblasti i predstavio je svoja istraživanja na međunarodnim konferencijama koje se bave energetskim, sigurnosnim i geopolitičkim pitanjima. Osim toga, koautor je nekoliko knjiga o srodnim temama u saradnji s drugim naučnicima.
Google Scholar profil: https://scholar.google.com/citations?hl=en&user=lzVVD7kAAAAJ
Stavovi izneseni u ovom članku su autorovi i ne odražavaju nužno službeni stav IFIMES-a.
Ljubljana, 19. juni 2026
[1] IFIMES - Međunarodni institut za bliskoistočne i balkanske studije sa sjedištem u Ljubljani, Slovenija, ima specijalni savjetodavni status pri Ekonomsko-socijalnom vijeću ECOSOC/UN, New York, od 2018.godine i izdavač je međunarodne naučne revije „European Perspectives“, link: https://www.europeanperspectives.org/en
