Međunarodni institut za bliskoistočne i balkanske studije (IFIMES)[1] iz Ljubljane redovno prati i analizira političke, ekonomske i geopolitičke procese na Bliskom istoku, Balkanu, u Evropi i širom svijeta. Odnosi između Srbije i Kosova ulaze u novu fazu, obilježenu pojačanim sigurnosnim tenzijama i strateškim preispitivanjima u kontekstu ubrzanih promjena na evropskoj i globalnoj geopolitičkoj sceni. Istovremeno, uspostavljanje novih oblika vojne i sigurnosne saradnje između Hrvatske, Albanije i Kosova dodatno preoblikuje regionalnu sigurnosnu dinamiku, produbljujući percepciju šire strateške transformacije Zapadnog Balkana. Iz sveobuhvatne analize „Srbija i Kosovo između novih regionalnih saveza i starih geopolitičkih obrazaca“ izdvajamo najvažnije i najzanimljivije segmente.
Odnosi između Srbije i Kosova ulaze u fazu pojačanih sigurnosnih tenzija i preispitivanja strateških pozicija, u kontekstu ubrzanih promjena na evropskoj i globalnoj sceni. Formiranje novih oblika vojne i sigurnosne saradnje između Hrvatske, Albanije i Kosova predstavlja značajan signal političkog i vojnog približavanjakoji, iako formalno nije usmjeren protiv treće strane, u percepciji Beograda poprima jasne konture strateškog izazova.
Albanski ministar odbrane Ermal Nufi nedavno je u Zagrebu istakao da su Albanija i Hrvatska u potpunosti usklađene s NATO-om te da će svaka njihova aktivnost biti poduzeta u skladu s tim okvirom. Istovremeno je naglasio da to ne isključuje spremnost da, kao države, djeluju u odbrani Kosova. Deklaracija[2] između Hrvatske, Kosova i Albanije, kako je naveo, odražava političku volju i albanskog i hrvatskog naroda. U tom kontekstu, Kosovo ostaje jasno opredijeljeno za integraciju u EU, NATO i šire sigurnosne mehanizme, dok Zagreb i Tirana regionalnu sigurnost vide kao zajednički interes svih država jugoistočne Evrope.[3]
U Srbiji je, međutim, dodatno učvršćeno uvjerenje da je ovaj oblik saradnje implicitno usmjeren protiv nje. Iako navedene poruke imaju prvenstveno odvraćajući karakter, one istovremeno produbljuju nepovjerenje i podižu političku temperaturu u regionu.
U širem kontekstu, ovaj vojni aranžman treba promatrati kao dio sigurnosne arhitekture u kojoj dominira NATO: Hrvatska i Albanija su njegove punopravne članice, dok se Kosovo nalazi pod međunarodnim sigurnosnim okriljem.
Poređenje s Balkanskim paktom[4] iz 1953. godine – koji su činile Jugoslavija, Grčka i Turska – otvara prostor za dublju analizu. Sporazum potpisan 28. februara 1953. u Ankari sadržavao je jasnu klauzulu kolektivne odbrane: oružani napad na jednu članicu smatrao bi se napadom na sve, uz obavezu pružanja pomoći, uključujući i upotrebu vojne sile, u skladu s članom 51 Povelje Ujedinjenih nacija.
Taj savez, oblikovan pod vodstvom Josipa Broza Tita, imao je jasno definiran cilj – kolektivnu odbranu od potencijalne prijetnje Sovjetskog Saveza u jeku hladnoratovske konfrontacije. Riječ je o formaliziranom vojno-političkom savezu sa izraženom strateškom dubinom i jasno definiranim protivnikom.
Nasuprot tome, savremeni aranžman Zagreba, Tirane i Prištine karakteriziraju bitno drugačije odrednice: ne postoji formalni odbrambeni ugovor s obavezujućim klauzulama, djeluje unutar već uspostavljenog NATO okvira i ima pretežno političko-simbolički, ali i odvraćajući karakter.
Pitanje da li je kosovski premijer Albin Kurti povukao potez uporediv s onim koji je svojevremeno učinio Tito zahtijeva nijansiran pristup. Iako postoji određena sličnost u logici osiguravanja sigurnosti kroz regionalno povezivanje, razlike su suštinske – u kontekstu, kapacitetima i stepenu strateške autonomije. Dok Kurti djeluje unutar jasno definiranog zapadnog sigurnosnog sistema, Tito je vodio politiku balansiranja i izgradnje relativno nezavisne pozicije između suprotstavljenih blokova.
Ipak, ostaje važna činjenica da bi eventualni napad na jednu od uključenih država imao šire implikacije: dvije od njih su članice NATO-a, što bi potencijalno moglo uvući i sam Savez u eventualnu eskalaciju sukoba.
Pozicija Srbije kao vojno neutralne države predstavlja jedan od ključnih stubova njene vanjske i sigurnosne politike. Takva orijentacija omogućava Beogradu da održava balansirane odnose sa zapadnim partnerima, ali i s akterima poput Rusije i Kine, pri čemu Srbija ostaje među rijetkim evropskim državama koje imaju potpisan sporazum o slobodnoj trgovini s Kinom. Istovremeno, ova pozicija objektivno ograničava dublju integraciju u zapadne sigurnosne strukture.
Strateško opredjeljenje Srbije ka članstvu u Evropskoj uniji podrazumijeva postepeno usklađivanje sa zajedničkom vanjskom i sigurnosnom politikom EU, što otvara unutrašnju stratešku napetost između različitih prioriteta: vojne neutralnosti naspram političkog usklađivanja s EU, balansiranja između Istoka i Zapada te pragmatičnog pristupa naspram potrebe za dugoročnom strateškom jasnoćom.
Ovu ambivalentnost dodatno pojačava činjenica da su gotovo sve susjedne države članice NATO-a, što utiče na percepciju sigurnosnog okruženja i ukupno strateško pozicioniranje Srbije u regionu. U tom okviru, odnosi sa Bosnom i Hercegovinom ostaju posebno osjetljivo pitanje, naročito u kontekstu odnosa između Srba i Bošnjaka, koji zahtijevaju direktan i institucionalan dijalog na relaciji Beograd–Sarajevo, bez dodatnih političkih posredovanja koja opterećuju proces.
Pobjeda Pétera Magyara (Tisza) u Mađarskoj i njegova inicijativa za redefiniranje i potencijalno proširenje Višegradske grupe na dodatne države, uključujući Austriju, Sloveniju, Hrvatsku i Rumuniju, može se tumačiti kao pokušaj jačanja centralnoevropskog političkog i ekonomskog bloka unutar Evropske unije.
Međutim, takav proces nosi i određene geopolitičke implikacije: potencijalno dodatno udaljavanje Srbije od ključnih integracijskih tokova EU, formiranje neformalne „unutrašnje jezgre“ Unije, te produbljivanje percepcije političke i strateške marginalizacije Zapadnog Balkana.
U takvom kontekstu, Srbija se suočava sa sve složenijim izazovom – istovremeno očuvati vojnu neutralnost, ubrzati evropske integracije i prilagoditi se novim regionalnim blokovskim i kvazi-blokovskim strukturama koje se ponovo oblikuju na evropskom prostoru.
Nedavno predstavljena strategija „Srbija 2030“ odražava jasnu ambiciju vlasti u Beogradu da u narednim decenijama profilira zemlju kao regionalno središte ekonomskog i tehnološkog razvoja. Dokument istovremeno artikulira tri ključna pravca: nastavak procesa evropskih integracija uz pragmatično balansiranje međunarodnih partnerstava; jačanje unutrašnje stabilnosti kroz ulaganja u infrastrukturu, energetsku sigurnost i očuvanje politike vojne neutralnosti; te transformaciju ekonomskog modela zasnovanu na digitalnim tehnologijama i razvoju vještačke inteligencije.
Ipak, ključni izazovi ostaju izraženi – prije svega u domenu institucionalnih reformi, nepovoljnih demografskih trendova i kontinuirane geopolitičke nestabilnosti regiona. Uspjeh strategije stoga će u velikoj mjeri zavisiti od kapaciteta državnih institucija da provedu suštinske reforme u oblasti vladavine prava, unaprijede obrazovni sistem i osnaže efikasnost javne uprave.
U tom kontekstu, strategija „Srbija 2030“ istovremeno predstavlja okrenutost budućnosti, ambicioznu razvojnu viziju i ozbiljan test političke odlučnosti i institucionalne zrelosti Srbije da deklarativne ciljeve pretoči u mjerljive i dugoročno održive rezultate.
Savremena geopolitička kretanja snažno oblikuju odnose između Srbije i Kosova. Ruska invazija na Ukrajinu ubrzala je militarizaciju evropskog kontinenta i redefinirala sigurnosne prioritete, dok rastuće strateško rivalstvo između Sjedinjenih Američkih Država i Kine dodatno preoblikuje globalnu ravnotežu moći. Istovremeno, Evropska unija nastoji konsolidirati vlastiti sigurnosni i politički prostor u novim geopolitičkim okolnostima.
U takvom okviru, Zapadni Balkan se ponovo pozicionira kao prostor preklapanja interesa velikih sila, pri čemu se regionalna sigurnosna dinamika više ne može posmatrati izolirano, već isključivo kroz prizmu šireg globalnog konteksta.
Novi i vojni i sigurnosni aranžman između Hrvatske, Albanije i Kosova ne predstavlja formalni vojni savez po uzoru na Balkanski pakt, ali ima izraženu političku i psihološku funkciju odvraćanja i strateškog signaliziranja.
Za Srbiju, ovakav razvoj događaja dodatno učvršćuje percepciju strateške okruženosti i komplikuje balans između politike vojne neutralnosti i procesa evropskih integracija. Za Kosovo, on istovremeno predstavlja instrument jačanja međunarodne sigurnosne i političke pozicije.
Jedna od ključnih strateških poruka odnosi se na činjenicu da Srbija i dalje svoju dugoročnu perspektivu vidi u članstvu u Evropskoj uniji, uz projekciju mogućeg pristupanja do 2035. godine. Istovremeno, predsjednik Aleksandar Vučić naglašava određenu dozu pragmatizma i skepticizma u pogledu kapaciteta Evropske unije da u aktuelnim okolnostima donosi velike strateške odluke.
Takav pristup ukazuje na nastojanje Beograda da kombinuje evropske integracije sa politikom višesmjernog partnerstva. Srbija pokazuje interes za pristup jedinstvenom tržištu i slobodan protok roba i ljudi, čak i u scenariju parcijalne integracije prije punopravnog članstva. Zajednički poziv predsjednika Srbije Aleksandra Vučića i premijera Edija Rame na ubrzanu integraciju zemalja kandidata u jedinstveno tržište EU i Šengenski prostor, bez prava veta, predstavlja konstruktivan prijedlog koji zaslužuje ozbiljno razmatranje unutar Evropske unije.
Ovakva pozicija potvrđuje kontinuitet strategije balansiranja između Evropske unije, Kine, Rusije i drugih globalnih aktera, koja već godinama predstavlja temelj vanjskopolitičke doktrine Srbije.
Strategija Srbije jasno potvrđuje opredjeljenje za politiku vojne neutralnosti, uz istovremeno razvijanje širokog spektra saradnje kako sa NATO članicama, tako i sa drugim međunarodnim partnerima. Beograd nastoji graditi fleksibilne oblike vojno-sigurnosne saradnje, ali bez formalnog pristupanja postojećim vojnim savezima, čime zadržava prostor strateškog manevra u složenom međunarodnom okruženju.
Historijske paralele s periodom Josipa Broza Tita mogu se primijeniti tek djelimično: savremeni Balkan više nije prostor rigidne blokovske podjele, ali ostaje izrazito osjetljiv geopolitički prostor u kojem se prepliću interesi regionalnih aktera i globalnih sila.
U tom kontekstu, bez snažnijeg i koherentnijeg angažmana Evropske unije, kao i dosljednog nastavka dijaloga između Beograda i Prištine, postoji realna opasnost da novi sigurnosni aranžmani, umjesto stabilizacije, doprinesu dodatnoj političkoj fragmentaciji i sigurnosnoj polarizaciji Zapadnog Balkana.
Ljubljana/Washington/Brisel/Beograd, 22. april 2026
[1] IFIMES – Međunarodni institut za bliskoistočne i balkanske studije sa sjedištem u Ljubljani,i Slovenija, ima specijalni savjetodavni status pri Ekonomsko-socijalnom vijeću ECOSOC/UN, New York, od 2018.godine i izdavač je međunarodne naučne revije „European Perspectives“, link: https://www.europeanperspectives.org/en
[2] TV N1: John Bolton: Bilo kakav vojni savez sem NATO-a u Evropi je bezbednosni rizik, link: https://n1info.rs/svet/dzon-bolton-bilo-kakav-vojni-savez-sem-nato-a-u-evropi-je-bezbednosni-rizik/
[3] Dnevnik.hr: »Anušić odgovorio što će Hrvatska poduzeti ako Kosovo bude napadnuto, osvrnuo se i na Vučića«, link: https://dnevnik.hr/vijesti/hrvatska/anusica-ne-zabrinjava-naoruzavanje-srbije---974757.html
[4] Balkanski pakt, potpisan 28. februara 1953. u Ankari, bio je ugovor o prijateljstvu i saradnji između FNR Jugoslavije, Grčke i Turske. Njegov glavni cilj bio je odbrana od sovjetske prijetnje i teritorijalnih ambicija bugarskog režima nakon sukoba Tito-Staljin. Savez je viđen kao savez sa zapadnim blokom, iako je Jugoslavija ostala nesvrstana.
