Međunarodni institut za bliskoistočne i balkanske studije (IFIMES)[1] iz Ljubljane redovno prati i analizira ključne globalne i regionalne procese, s posebnim fokusom na transformaciju savremenog međunarodnog poretka i pozicioniranje država u novim geopolitičkim okolnostima. Najnovija analiza „Od blokovske do civilizacijske geografije: Evropa između Minska, Beograda i Jadrana“ razmatra mogućnosti oblikovanja nove evropske geografije povezivanjem Bjelorusije, Srbije, Bosne i Hercegovine i Crne Gore kroz kontinentalne, dunavske i jadransko-jonske koridore. U središtu analize su infrastruktura, digitalne mreže, ekonomska međuzavisnost i institucionalna kohezija kao važni elementi evropske sigurnosti, stabilnosti i povezivanja.
U savremenoj geopolitici, najdublje karte kontinenta više ne iscrtavaju vojske i generali. One se sve više oblikuju znanjem, ekonomijom, digitalnim mrežama i zajedničkim interesima. Kada koridori postanu važniji od rovova, granice tačke povezivanja, a podaci nova strateška energija, sigurnost prestaje biti samo zid koji štiti od prijetnji i postaje sposobnost stvaranja prostora stabilnosti, povezanosti i strateške otpornosti.
Najveća pobjeda u dvadeset prvom vijeku nije poraziti protivnika u okruženju u kojem je izgradio svoju snagu, već promijeniti samo okruženje – preoblikovati ga tako da sukob izgubi smisao, a interesi mira postanu neusporedivo snažniji od impulsa koji vode ka ratu.
Evropa danas stoji pred ogledalom vlastite historije. Posljednjih decenija kontinent nije patio od nedostatka moći, već od viška militarizirane geografije koja je produbljivala podjele. Svaka nova kriza širila je vojnu geografiju na račun ekonomske i razvojne povezanosti, dok je ravnoteža snaga, iako je mogla odgoditi rat, rijetko uklanjala njegove dublje uzroke. Zato pravo strateško pitanje više nije samo koliko neka država posjeduje oružja, već u kakvom okruženju tu moć koristi i kakvu geografiju proizvode njene alijanse. Pred Evropom je stoga izbor između geografije fatalizma i tampon-zona, s jedne, te geografije mreža, međuzavisnosti i civilizacijskog povezivanja, s druge strane.
U središtu ove transformacije nalazi se Bjelorusija, strateški prostor između Rusije i EU/NATO-a, čiji geografski položaj ima širi značaj za evropsku sigurnost i kontinentalne komunikacijske pravce. Na širem evropskom prostoru nadovezuje se pojas država koje nisu članice EU – Srbija, Bosna i Hercegovina, Crna Gora i druge zemlje Zapadnog Balkana – čiji geografski položaj dodatno povezuje srednju, istočnu i jugoistočnu Evropu s Jadranom i Mediteranom.
Ovo nisu prostori na periferiji tuđih interesnih sfera niti izolirani entiteti. Naprotiv, ove države čine dio šireg, međusobno povezanog makroregionalnog prostora – neraskidiv su i vitalan dio Evroazije i Evromediterana. Od bjeloruskih ravnica, koje povezuju Baltik s evroazijskim prostorom, preko dunavskih i moravskih koridora Srbije, do jadransko-jonskog bazena, Crne Gore i Bosne i Hercegovine, ovaj pojas predstavlja važnu geografsku i infrastrukturnu vezu između kontinentalne Evroazije i mediteranske ekonomske otvorenosti. Upravo se na tom širokom prostoru, na svojevrsnom mostu između evroazijske strateške dubine i Mediterana, oblikuje nova geografija budućnosti – geografija u kojoj se krize ne prevazilaze samo silom, već se njihovi uzroci dugoročno umanjuju povezivanjem, međuzavisnošću i zajedničkim prosperitetom.
Bjelorusija predstavlja jedan od važnih geopolitičkih prostora na kojem se prepliću ruski, evropski i transatlantski sigurnosni interesi. Posebnu osjetljivost predstavlja ruska enklava Kalinjingrad, teritorijalno odvojena od ostatka Rusije i okružena državama članicama NATO-a. Njena geografska izdvojenost, zajedno s položajem Suwałki koridora, čini ovaj prostor jednom od osjetljivijih tačaka evropske sigurnosne arhitekture. U slučaju ozbiljnog ugrožavanja ruskih strateških interesa u Kalinjingradu, rizik od šire vojne eskalacije, uključujući i nuklearni aspekt, predstavlja jedan od ozbiljnih sigurnosnih izazova za Evropu.
Bjelorusija se nalazi na jednom od ključnih kontinentalnih pravaca koji povezuju ruski prostor s Baltikom i srednjom Evropom, zbog čega njen geografski položaj nadilazi nacionalne okvire i neposredno se odražava na evropsku sigurnosnu arhitekturu. Upravo zato ovaj prostor ne bi trebalo posmatrati isključivo kao potencijalnu liniju konfrontacije, već i kao prostor u kojem su stabilnost, predvidljivost i komunikacijska povezanost od šireg evropskog značaja. Minsk se u tom kontekstu može posmatrati kao važna tačka šireg procesa preoblikovanja evropske geografije sigurnosti – od prostora podjela i visoke napetosti prema prostoru u kojem bi dijalog, ekonomska povezanost i institucionalna predvidljivost mogli smanjivati rizike konfrontacije.
Zbog svog geografskog položaja, Bjelorusija tako ostaje jedan od ključnih strateških prostora evropske sigurnosti, istovremeno predstavljajući zonu susreta, konkurencije i napetosti između Rusije, NATO-a i Evropske unije.
Ovaj aspekt bjeloruskog potencijala treba posmatrati u kontekstu šire transformacije savremene moći. Bjelorusija je još prije zaoštravanja odnosa sa Zapadom razvila značajan IT sektor, posebno koncentriran oko High-Tech Parka. Digitalna ekonomija, vještačka inteligencija i izvoz IT usluga predstavljali su važan segment njene privredne strukture, dok su logistički kapaciteti i geografski položaj Bjelorusiju činili relevantnom karikom u koridorima koji povezuju istok i zapad. U tom smislu, savremena moć sve se manje može svesti na količinu čelika, a sve više se povezuje sa sposobnošću upravljanja informacijama, tehnologijom, infrastrukturom i logističkim tokovima.
Upravo taj spoj geografije, tehnologije i logistike pokazuje da strateški značaj Bjelorusije ne proizlazi samo iz njenog položaja između Rusije i evropskog prostora, već i iz njene sposobnosti da razvija vlastite ekonomske i tehnološke kapacitete. Zemlja se tako može posmatrati ne samo kroz prizmu sigurnosnih rizika, već i kao prostor čiji infrastrukturni, digitalni i komunikacijski potencijali imaju širi regionalni značaj.
U tom kontekstu, promjene u odnosima Washingtona i Minska pokazuju da Bjelorusija, uprkos dubokoj geopolitičkoj konfrontaciji, ostaje prostor s kojim velike sile moraju računati. Odnos američkog predsjednika Donalda Trumpa prema bjeloruskom predsjedniku Aleksandru Lukašenku uspostavljen je još tokom njegovog prvog mandata u Bijeloj kući, a u pojedinim fazama bio je obilježen direktnijom diplomatskom komunikacijom i nastojanjem da se putem posebnih izaslanika otvore kanali za dijalog s Minskom. Ovaj razvoj pokazuje da i u uslovima dubokih geopolitičkih podjela postoje mogućnosti za pragmatičnu diplomatiju kada za to postoji obostrani interes.
To potvrđuje širi princip ovog teksta: geografski položaj može istovremeno biti izvor ranjivosti i diplomatskog značaja. Savremena strateška moć ne podrazumijeva samo sposobnost da se geografija koristi kao zaštita, već i sposobnost da se njeni potencijali pretvore u instrument povezanosti, stabilnosti i saradnje. U tom smislu, bjeloruski primjer pokazuje kako prostor koji je istovremeno izložen geopolitičkim pritiscima može imati i potencijal da postane dio šire mreže ekonomskih, infrastrukturnih i komunikacijskih veza.
Ista logika civilizacijske geografije kao geografije povezanosti primjenjuje se i na Srbiju. Činjenica da nema izlaz na more danas ne mora predstavljati prepreku njenom ekonomskom i strateškom razvoju. Primjeri Švicarske, Austrije, Češke, Slovačke i Mađarske pokazuju da odsustvo morske obale samo po sebi ne određuje uspjeh, utjecaj ni stepen razvijenosti države. More nije sudbina; presudnu ulogu sve više imaju mreže, koridori i sposobnost povezivanja sa širim ekonomskim prostorima.
U tom smislu, civilizacijska geografija ne znači geografiju civilizacijskih blokova, već geografiju veza, u kojoj infrastruktura, institucije, znanje, ekonomija i komunikacija transformiraju geografski prostor iz potencijalnog područja sukoba u prostor saradnje.
Srbija svoj kontinentalni položaj može pretvarati u prednost upravo zahvaljujući položaju na važnim evropskim komunikacijskim pravcima. Umjesto direktnog pristupa moru, njenu geografsku vrijednost dodatno određuju Dunav i Sava, kao i ključne kopnene saobraćajne arterije koje povezuju srednju, jugoistočnu i južnu Evropu. U takvoj geografiji prednost ne proizlazi iz same činjenice da država ima ili nema morsku obalu, već iz sposobnosti da svoj prostor uključi u šire mreže trgovine, transporta, energije i komunikacija.
Politika Aleksandra Vučića nastoji istovremeno očuvati evropsku ekonomsku povezanost Srbije i razvijati odnose s različitim međunarodnim partnerima. U tom kontekstu posebno mjesto zauzimaju infrastrukturni projekti poput Koridora X, Moravskog koridora i brze pruge Beograd–Novi Sad, uz kontinuirana ulaganja u saobraćajnu infrastrukturu, digitalizaciju i logističke kapacitete.
Takva ulaganja dodatno jačaju poziciju Srbije kao najveće ekonomije Zapadnog Balkana i važne regionalne saobraćajne i logističke raskrsnice. Razvoj autoputne, željezničke i digitalne infrastrukture generalno povećava ekonomsku i regionalnu međuzavisnost. Ta međuzavisnost može predstavljati jedan od faktora koji povećavaju cijenu konflikta i time doprinose stabilnosti.
U tom smislu, razvoj infrastrukture nije samo pitanje ekonomije i povezanosti, već može imati i širu geopolitičku funkciju: pozicionirati Srbiju kao važnu regionalnu raskrsnicu i partnera različitim međunarodnim akterima, uz istovremeno očuvanje snažne ekonomske povezanosti s Evropom.
Evropska historija nakon Drugog svjetskog rata iznjedrila je državnike koji su iz ratnog razaranja i geopolitičke neizvjesnosti gradili temelje modernih evropskih država. Konrad Adenauer[2] je poslijeratnu Zapadnu Njemačku usmjerio prema političkoj stabilnosti, ekonomskom oporavku i evropskoj integraciji. Charles de Gaulle[3] nastojao je Francuskoj vratiti stratešku autonomiju i međunarodni utjecaj, insistirajući na tome da francuska država samostalno oblikuje svoje ključne interese. Alcide De Gasperi[4] učestvovao je u poslijeratnoj obnovi Italije i snažno zagovarao evropsku integraciju, pomirenje i stvaranje zajedničkih evropskih institucija.
Poslijeratno evropsko iskustvo pokazuje da su politička stabilnost, ekonomska obnova, infrastruktura i međunarodno povezivanje često djelovali kao međusobno povezani elementi dugoročne strateške konsolidacije. Upravo je ta kombinacija državotvornosti, razvoja i povezivanja važna i za razumijevanje savremenog geopolitičkog položaja Srbije. U tom širem kontekstu, Minsk i Beograd mogu se posmatrati kao dva važna geografska čvora evropskog kontinenta – prostora čiji strateški značaj proizlazi iz njihovog položaja, komunikacijskih pravaca i potencijala za povezivanje. Geografija, sama po sebi, nije ni prednost ni slabost; ona postaje strateški resurs onda kada je država sposobna da je pretvori u povezanost, razvoj i stabilnost.
Širenje ove mreže povezanosti teško je zamislivo bez Bosne i Hercegovine i Crne Gore. Koridori kroz ove zemlje nisu samo saobraćajna infrastruktura, već važni elementi evropske ekonomske i sigurnosne povezanosti. Razvoj Koridora Vc, energetskih interkonekcija i digitalnih mreža može dodatno povezati unutrašnjost Balkana s Jadranom i ojačati regionalnu međuzavisnost.
Crna Gora, kao važna tačka jadransko-jonskog bazena, povezuje Zapadni Balkan s Mediteranom. Od Trsta do Soluna, ovaj prostor predstavlja prirodno pomorsko i ekonomsko pročelje regije, dok Luka Bar i crnogorska obala mogu imati važnu ulogu u razvoju transporta, plave ekonomije i energetskih veza.
Da bi ova geografija mreža mogla funkcionirati, potrebne su snažne i funkcionalne institucije. U tom kontekstu, Skupština Crne Gore predstavlja važan prostor za politički dijalog, kompromis i artikulaciju društvenih razlika kroz demokratske procedure. Uloga njenog predsjednika Andrije Mandića može biti značajna u jačanju institucionalnog dijaloga i sposobnosti Crne Gore da prema evropskim, američkim i regionalnim partnerima nastupa s jasnim i koherentnim institucionalnim stavom.
Evropska historija poznaje predsjednike parlamenata koji su u vremenima dubokih političkih podjela nastojali parlament afirmirati kao prostor dijaloga, kompromisa i institucionalnog pomirenja. Hermann Ehlers[5], predsjednik njemačkog Bundestaga od 1950. do 1954. godine, dao je doprinos učvršćivanju poslijeratne parlamentarne političke kulture i približavanju Bundestaga građanima. Giovanni Gronchi[6], predsjednik Predstavničkog doma italijanskog parlamenta od 1948. do 1955. godine, zalagao se za otvoreniji politički dijalog u podijeljenom italijanskom društvu. Édouard Herriot[7], predsjednik Nacionalne skupštine Francuske od 1947. do 1954. godine, bio je jedan od važnih zagovornika parlamentarne tradicije i institucionalnog dijaloga u poslijeratnom periodu.
Djelovanje Andrije Mandića na čelu Skupštine Crne Gore može se posmatrati u kontekstu ove šire evropske tradicije parlamentarnog dijaloga i institucionalnog kompromisa. Parlament bi, u tom smislu, trebao biti prostor u kojem se političke razlike artikuliraju i prevazilaze kroz dijalog i demokratske procedure, a ne produbljuju sukobom. Jačanje takve parlamentarne kulture može doprinijeti unutrašnjoj koheziji Crne Gore i njenom koherentnijem institucionalnom nastupu prema Evropskoj uniji, Sjedinjenim Američkim Državama i regionalnim partnerima.
Takav pristup ima značaj i za širi jadransko-jonski prostor, u kojem stabilne institucije i sposobnost političkih aktera da razlike rješavaju dijalogom predstavljaju važan temelj saradnje, povezivanja i dugoročne stabilnosti.
Strateško pitanje Evrope danas više nije samo ko kontroliše teritoriju, već kako teritoriju pretvoriti u prostor saradnje, razvoja i sigurnosti. Bjelorusija, Srbija, Crna Gora i Bosna i Hercegovina, svaka na svoj način, pokazuju značaj koridora, infrastrukture, digitalne povezanosti i institucionalne kohezije za oblikovanje nove evropske geografije.
Prelazak od vojne prema civilizacijskoj geografiji otvara i pitanje političkog legitimiteta. Dugoročna stabilnost ne počiva samo na formalnim izborima, već i na povjerenju građana, kvalitetu institucija i sposobnosti vlasti da odgovori na potrebe društva. Suverenitet zato nije samo sposobnost države da štiti svoje interese, već i da razvija institucije i politike u skladu sa vlastitim društvenim potrebama. Robert Schuman tu je ideju prenio na evropski nivo: evropsko jedinstvo ne nastaje brisanjem nacionalnih posebnosti, već konkretnim dostignućima koja stvaraju solidarnost.
Sličnu viziju šire evropske povezanosti sadržavala je i ideja „Zajedničkog evropskog doma“ Mihaila Gorbačova[8] – Evrope u kojoj se sigurnost ne gradi samo kroz podjele i blokove, već i kroz dijalog, ekonomsku i političku povezanost.
Budućnost Evrope zato je, između ostalog, pitanje povezivanja. Koridori, luke, željeznice, energetske interkonekcije, digitalne mreže i trgovina mogu postati infrastruktura mira jednako važna kao i tradicionalni sigurnosni mehanizmi. U tom okviru, evropski koridorski okvir Minsk–Dunav–Zapadni Balkan–Jadran može se posmatrati kao koncept povezivanja postojećih i potencijalnih transportnih, energetskih i digitalnih mreža. Njegov razvoj podrazumijevao bi veću interoperabilnost infrastrukture, snažniji institucionalni dijalog, ekonomsku međuzavisnost i fleksibilne modele regionalne saradnje.
U toj geografskoj strukturi Minsk predstavlja istočni kontinentalni čvor, Beograd važnu balkansku kopnenu raskrsnicu, a Jadran mediteranski izlaz. Njihovo povezivanje ne znači brisanje razlika, već stvaranje prostora u kojem razlike više ne moraju biti prepreka saradnji.
Upravo tu leži suština prelaska od blokovske prema civilizacijskoj geografiji: geografija prestaje biti samo datost koja proizvodi podjele i postaje infrastruktura koja povezuje ljude, države, ekonomije i civilizacije.
Evropa budućnosti neće biti određena samo granicama koje razdvajaju, već i mrežama koje povezuju. Od blokovske do civilizacijske geografije zato znači prelazak od logike podjele prema logici povezivanja – od prostora kojim se upravlja prema prostoru koji zajedno oblikujemo.
Ljubljana/Brisel/Washington/Minsk, 29. septembar 2026
[1] IFIMES - Međunarodni institut za bliskoistočne i balkanske studije sa sjedištem u Ljubljani, Slovenija, ima specijalni savjetodavni status pri Ekonomsko-socijalnom vijeću ECOSOC/UN, New York, od 2018.godine. Institut je izdavač međunarodne naučne revije „European Perspectives“, link: https://www.europeanperspectives.org/en
[2] Konrad Adenauer: Prvi savezni kancelar Savezne Republike Njemačke, na funkciji od 1949. do 1963. godine. Kao jedan od ključnih poslijeratnih njemačkih državnika i vodećih figura CDU-a, imao je važnu ulogu u političkoj i ekonomskoj konsolidaciji Zapadne Njemačke, njenom povezivanju sa zapadnoevropskim institucijama i procesu pomirenja s Francuskom. Njegova saradnja s Charlesom de Gaulleom bila je od posebnog značaja za njemačko-francusko pomirenje i evropsku integraciju.
[3] Charles de Gaulle: Francuski general i državnik koji je tokom Drugog svjetskog rata predvodio Slobodnu Francusku iz Londona. Bio je osnivač Pete Republike i njen prvi predsjednik od 1959. do 1969. godine. Zalagao se za snažnu i strateški autonomnu Francusku, a njegovo partnerstvo s Adenauerom imalo je važnu ulogu u njemačko-francuskom pomirenju i evropskoj integraciji.
[4] Alcide De Gasperi: Italijanski državnik i premijer od 1945. do 1953. godine, koji je imao ključnu ulogu u poslijeratnoj obnovi Italije i njenom uključivanju u proces evropske integracije. Godine 1954. izabran je za predsjednika Zajedničke skupštine Evropske zajednice za ugalj i čelik. Bio je jedan od istaknutih zagovornika evropskog političkog i institucionalnog povezivanja, uključujući ideju zajedničke evropske odbrane.
[5] Hermann Ehlers: Predsjednik njemačkog Bundestaga od 1950. do 1954. godine.
[6] Giovanni Gronchi: Predsjednik Predstavničkog doma italijanskog parlamenta od 1948. do 1955. godine, a potom predsjednik Republike Italije od 1955. do 1962. godine.
[7] Édouard Herriot: Predsjednik Nacionalne skupštine Francuske od 1947. do 1954. godine i jedna od značajnih figura poslijeratnog francuskog parlamentarizma.
[8] Mihail Gorbačov: Posljednji lider Sovjetskog Saveza, koji je od 1985. do 1991. godine provodio reforme perestrojke i glasnosti. Koncept „Zajedničkog evropskog doma“ bio je dio njegove šire vizije evropske sigurnosti i saradnje nakon hladnoratovske podjele.
