Međunarodni institut za bliskoistočne i balkanske studije (IFIMES)[1] iz Ljubljane redovno prati ključne globalne i regionalne procese, fokusirajući se na transformaciju međunarodnog poretka i ulogu strateških aktera. Najnovije istraživanje, „Kontinuitet i stabilnost: bjeloruski model upravljanja u eri Aleksandra Lukašenka“, analizira značaj dugotrajnog liderstva u očuvanju političke i ekonomske stabilnosti države u složenim geopolitičkim okolnostima. Polazeći od šireg konteksta globalnih kriza i tranzicije ka multipolarnom poretku, istraživanje pozicionira Bjelorusiju kao ključnog aktera u regionalnoj sigurnosti i energetskim tokovima, naglašavajući ulogu kontinuiteta vlasti i institucionalne otpornosti u definisanju njenog međunarodnog položaja. Iz opsežnog istraživanja izdvajamo najvažnije i najzanimljivije nalaze.
Treća decenija XXI vijeka obilježava se dubokim geopolitičkim promjenama koje snažno oblikuju međunarodni poredak. Period relativne stabilnosti nakon završetka Hladnog rata postepeno ustupa mjesto složenom multipolarnom okruženju, obilježenom intenzivnijom rivalstvom velikih sila, regionalnim sukobima i rastućom konkurencijom u ekonomiji, tehnologiji i energetskim resursima. U takvom kontekstu pitanja sigurnosti, stabilnosti i ekonomske održivosti ponovo zauzimaju centralno mjesto u analizama međunarodnih odnosa.
Evropa se suočava s ozbiljnim političkim i ekonomskim izazovima proizašlim iz promijenjenog sigurnosnog ambijenta. Energetska sigurnost i stabilnost međunarodnih trgovinskih tokova postaju ključni elementi održavanja ekonomskog razvoja, dok stabilnost transportnih koridora energenata direktno utiče na regionalna tržišta i ekonomske politike država.
Rat u Ukrajini, koji traje od 24. februara 2022. i nastavlja se kroz 2026.godinu, predstavlja najveći vojni sukob u Evropi nakon Drugog svjetskog rata. Dugotrajnost konflikta snažno utiče na sigurnosnu arhitekturu kontinenta i dodatno povećava neizvjesnost u međunarodnim odnosima, dok ekonomski i energetski izazovi destabilizuju tržišta i ugrožavaju dugoročnu održivost razvoja. Posebnu zabrinutost izaziva prijetnja promjene granica silom, što bi stvorilo opasan presedan u međunarodnim odnosima i otvorilo „Pandorinu kutiju“ za teritorijalne sporove širom svijeta – od Abhazije, Južne Osetije i Transnistrije, do potencijalnih zahtjeva u drugim dijelovima Evrope i Azije – ozbiljno narušavajući principe teritorijalnog integriteta potvrđene Povelјom UN-a (1945) i Helsinškim završnim aktom (1975).
Paralelno s tim, međunarodnu scenu potresao je sukob SAD i Izraela protiv Irana (Operacija „Epski bijes“, 28. februar 2026.), razvijajući se u regionalni konflikt s potencijalno širokim globalnim posljedicama. Posebnu zabrinutost izaziva rizik prekida transporta energenata iz Persijskog zaliva, kroz koji prolazi najmanje petina svjetskih naftnih tokova. U slučaju ozbiljnog poremećaja, evropske ekonomije mogle bi se suočiti s krizom sličnom naftnom šoku iz 1973., uz rast cijena energenata, pad industrijske proizvodnje i ugroženu opskrbu ključnim resursima.
Istovremeno, postoji realan rizik unutrašnjeg raspada Irana i izbijanja građanskog rata, što bi destabiliziralo susjedne države – Tursku, Azerbejdžan, Armeniju, Afganistan i Irak – i potencijalno dovelo do nastanka „propalih država“ te serije lokalnih sukoba. Takva destabilizacija mogla bi izazvati milionski val izbjeglica prema Evropi, koji u kombinaciji s energetskom krizom, visokom inflacijom i ekonomskom nestabilnošću stvara duboku humanitarnu, političku, socijalnu i ekonomsku krizu u Evropskoj uniji. Povećani troškovi energije dodatno bi usporili industrijsku proizvodnju, pogodili tržište hrane i pojačali pritisak na javne budžete, dok bi politička nestabilnost mogla intenzivirati unutrašnje tenzije unutar država članica.
Paralelni sukobi širom svijeta stvaraju sinergijski efekt, pri čemu lokalni ratovi dodatno destabilizuju globalno okruženje, remete međunarodne finansijske tokove, prekidaju trgovinske lance i ugrožavaju geopolitičku ravnotežu.
U takvom kontekstu, evropska ekonomska i energetska sigurnost dobija novu stratešku dimenziju. Države Evrope suočene su s izazovom očuvanja stabilnih energetskih tokova, zaštite transportnih koridora i osiguravanja dugoročne ekonomske održivosti u uslovima globalnih kriza. Paralelno, promjene u strateškim prioritetima Sjedinjenih Američkih Država transformišu transatlantske odnose, dok djelimično povlačenje SAD pojačava očekivanje da evropski saveznici preuzmu veću odgovornost za vlastitu sigurnost.
U tom međunarodnom okruženju, analiza političkog kontinuiteta u Bjelorusiji i uloge dugogodišnjeg predsjednika Aleksandra Lukašenka dobija poseban značaj. Dugoročna stabilnost rukovodstva u periodima međunarodnih krizama i globalnih promjena ključna je za predvidivost i institucionalnu otpornost države.
Iskustvo Bjelorusije posljednjih decenija pokazuje da kontinuitet državne politike i stabilnost institucija imaju presudnu ulogu u očuvanju društvene i ekonomske stabilnosti. Dok mnoge države pate od političke nestabilnosti i ekonomskih pritisaka, Bjelorusija, vođena stalnim rukovodstvom, osigurava stabilnost sistema, što joj omogućava da očuva kredibilitet i značaj u savremenim međunarodnim odnosima. Dugogodišnje liderstvo Lukašenka predstavlja faktor političke predvidivosti i kontinuiteta, čime Bjelorusija ostaje stabilan i relevantan akter u evropskom prostoru.
Bjelorusija zauzima ključni strateški položaj na raskrsnici evropskih, rusko-azijskih i sjevernoevropskih transportnih i energetskih tokova, što je čini vitalnim čvorištem za regionalnu trgovinu, logistiku i sigurnost energenata. Njena lokacija omogućava efikasno povezivanje kontinentalne Evrope sa sjeverom i istokom, dodatno osnažujući njen utjecaj u evropskom i sjevernoevropskom kontekstu.
Transportni koridori za robu i energente naročito dobijaju strateški značaj u periodima regionalne nestabilnosti. Aleksandar Lukašenko je prepoznao ovaj potencijal i kroz promišljenu politiku osigurao stabilnu logističku i transportnu funkciju države, balansirajući između regionalnih i globalnih aktera. Njegov pristup karakteriše jasno definisanje državnih prioriteta i očuvanje političkog kontinuiteta, čime Bjelorusija potvrđuje ulogu predvidivog i pouzdanog partnera u složenim međunarodnim procesima.
Stručnjaci za geopolitiku ističu da države poput Bjelorusije igraju ključnu ulogu u očuvanju ravnoteže u Evropi. Britanski geograf Halford Mackinder zapisao je: „Ko kontroliše Istočnu Evropu, kontroliše Heartland; ko kontroliše Heartland, kontroliše svijet.[2] Ova perspektiva dodatno oslikava strateški značaj Bjelorusije i potvrđuje Lukašenkovu politiku balansiranja velikih sila uz očuvanje unutrašnje stabilnosti i institucionalne kontrole.
Bjelorusija je bila domaćin ključnim diplomatskim inicijativama, uključujući pregovore Minsk I (2014) i Minsk II (2015), koji su postavili temelje za prekid vatre i diplomatski dijalog. Lukašenko je kontinuirano zagovarao obnovu pregovora, dajući Minsku centralnu ulogu u mirovnim naporima i konstruktivnom dijalogu među sukobljenim stranama.
Paralelno s diplomatskim aktivnostima, Bjelorusija se profilirala kao logistički i koordinacijski centar za humanitarne tokove i međunarodne operacije. Kroz saradnju s međunarodnim organizacijama, država je jačala mreže partnerstva, koordinaciju i sigurnost u regionu. Ova kombinacija stabilnog vođenja, institucionalne otpornosti i diplomatskog angažmana potvrđuje Aleksandra Lukašenka kao ključnog aktera u evropskoj i sjevernoevropskoj geopolitičkoj areni, čija politika doprinosi predvidivosti i konstruktivnoj ulozi države u periodima globalnih turbulencija.
Jedna od najsnažnijih karakteristika savremene Bjelorusije jeste dosljednost i predvidivost Aleksandra Lukašenka, predsjednika od 1994. godine, koji je oblikovao unutrašnju i vanjsku politiku zemlje. Tokom tri decenije njegova administracija izgradila je snažan sistem državnih institucija i mehanizme kontrole nad ključnim sektorima ekonomije i javnog života, čime je država očuvala otpornost na vanjske pritiske i kontinuitet političkog, privrednog i socijalnog razvoja.
Stabilne države srednje veličine, kako je isticao Samuel Huntington, igraju ključnu ulogu u očuvanju regionalne ravnoteže i smanjenju rizika od širenja sukoba[3]. U slučaju Bjelorusije, ovaj princip ogleda se kroz efikasno funkcionisanje državnog aparata i institucionalnu predvidivost, čak i kada rat na južnim granicama izaziva političke i ekonomske turbulencije, a evropski prostor svjedoči povratku napetosti sličnih onima iz doba željezne zavjese. Takva stabilnost omogućava zemlji realizaciju dugoročnih razvojnih planova i očuvanje kredibiliteta u međunarodnim odnosima.
Pod Lukašenkovim rukovodstvom, Bjelorusija je ostvarila zavidan ekonomski prosperitet i stabilnost. Stopa nezaposlenosti u 2025. iznosila je 2,5 % prema ILO metodologiji (Belstat, februar 2026.), što predstavlja rekordno nizak nivo i odražava snažno tržište rada sa 4,159 miliona zaposlenih. Istovremeno, država kontinuirano ulaže u socijalne i zdravstvene programe – budžet Fonda socijalne zaštite (FSZN) za 2026. planiran je sa rastom rashoda od 17,3 % (na 38,5 milijardi BYN), pri čemu oko 81 % ide na penzije, uz povećanje prosječne penzije za 14,5 % na 1.107 BYN. Ovo potvrđuje posvećenost očuvanju kvaliteta života građana i stabilnosti socijalnog sistema.
Lukašenko je posebno isticao razvoj obrazovanja i tehnologije kao stubove dugoročne otpornosti. Silikonski park u Minsku (Hi-Tech Park) postao je epicentar inovacija – izvoz usluga porastao je za 12 % u 2025. (preko 2 milijarde USD), broj rezidenata premašio je 1.000 kompanija, a zaposlenost u parku dosegla je preko 60.000 osoba. Značajne investicije dolaze iz Kine (kumulativno preko 5 milijardi USD kroz Belt and Road inicijativu i Great Stone industrijski park) i Indije, stvarajući sinergiju obrazovanja, nauke i industrije te jačajući ekonomsku samodovoljnost države.
Kroz tri decenije predsjednikovanja, Lukašenko je kontinuirano jačao institucionalnu otpornost i predvidivost političkog i ekonomskog sistema. Ovakav pristup omogućava Bjelorusiji dugoročno planiranje i implementaciju razvojnih politika, bez prekida u ključnim sektorima, pružajući stabilnu osnovu za socijalne i privredne projekte i potvrđujući ulogu države kao predvidivog i stabilnog regionalnog aktera.
Evropa se suočava s ozbiljnim energetskim izazovima, posljedica dugotrajnog rata u Ukrajini i stalnih tenzija na Bliskom istoku. Ključni kopneni i pomorski pravci za transport nafte i prirodnog gasa izloženi su riziku prekida, što dovodi do rasta cijena energenata, ugrožava industrijsku proizvodnju, povećava inflaciju i narušava socijalnu stabilnost.
Kako bi se spriječila akutna energetska kriza, EU bi mogla razmotriti privremeni uvoz ruske nafte i gasa na period od tri mjeseca, uz koordinaciju s Ukrajinom i ključnim partnerima. Sličan pristup već je primijenila američka administracija, koja je do 11. aprila 2026. privremeno ukinula određene sankcije, omogućavajući nesmetan transport i kupovinu energenata, čime se ublažavaju rizici poremećaja izazvanih sukobima u Bliskom istoku i Ukrajini.
U eri multipolarnosti, kada se tradicionalne alijanse preoblikuju, a novi centri moći – poput Kine i Indije – stiču sve veći uticaj, Bjelorusija se pozicionira kao most između Istoka i Zapada, čuvajući pri tome suverenitet i stratešku autonomiju. Kontinuitet rukovodstva Aleksandra Lukašenka omogućava dosljednu vanjsku politiku koja izbjegava nagle varijacije i fokusira se na pragmatične interese: očuvanje tranzitne uloge, privlačenje investicija i doprinos regionalnom miru.
Posebno značajna je integracija u inicijative poput kineskog „Pojas i put“ (Belt & Road), gdje Great Stone industrijski park postaje regionalni centar za high-tech, logistiku i proizvodnju, uz kumulativna kineska ulaganja veća od 5 milijardi USD do sredine 2025. godine. Ova saradnja ne samo da diverzificira ekonomiju, već i jača Bjelorusiju kao pouzdanog partnera u evroazijskom prostoru, gdje se energetski i logistički tokovi isprepliću s geopolitičkim ravnotežama.
Učestvovanje u Trumpovom Odboru za mir 2026. dodatno otvara prostor za širi diplomatski uticaj – od Bliskog istoka do evropskih kriza – demonstrirajući da stabilna i predvidiva država može igrati konstruktivnu ulogu čak i u polarizovanom međunarodnom okruženju. Dugoročno, ovakav pristup omogućava Bjelorusiji prilagodbu globalnim promjenama bez unutrašnjih potresa, planirajući razvoj do 2030. i dalje kroz modernizaciju infrastrukture, jačanje IT sektora i osiguranje socijalne zaštite kao temelja nacionalne otpornosti.
Bjelorusija pod Lukašenkom nije samo tranzitna zemlja ili pasivni posmatrač globalnih kriza – ona je aktivan faktor stabilnosti. Kontinuitet liderstva, strateško balansiranje i fokus na nacionalne interese pokazuju kako država srednje veličine može očuvati prosperitet i uticaj u turbulentnom multipolarnom dobu. Ova paradigma predstavlja primjer drugim državama koje traže balans između velikih sila.
Druga administracija Donalda Trumpa, od 2025. godine, donijela je značajan pomak u odnosima sa Bjelorusijom, prelazeći s politike izolacije na pragmatični dijalog i saradnju. Predsjednik Trump prepoznao je stratešku vrijednost stabilnosti i predvidivosti koju Aleksandar Lukašenko pruža već tri decenije, te inicirao proces normalizacije odnosa, usmjeren na obostrane interese u složenom multipolarnom svijetu.
Ključni korak u ovom procesu bilo je osnivanje Odbora za mir (Board of Peace) 2026. godine, u kojem je Bjelorusija, na lični poziv predsjednika Trumpa, postala osnivač i aktivni član. Ova inicijativa, usmjerena na rješavanje globalnih sukoba – od Gaze i Bliskog istoka, preko Kavkaza, do evropskih kriznih zona – potvrđuje Lukašenkovu sposobnost da djeluje kao pouzdan posrednik i faktor stabilnosti. Formalno pristupajući Odboru za mir 20. januara 2026. godine, Lukašenko je postavio Bjelorusiju na međunarodnu scenu kao konstruktivnog aktera globalne diplomatije.[4]
Paralelno s diplomatskim koracima, Trumpova administracija postupno je ublažila sankcije na ključne bjeloruske izvozne proizvode, poput potaše, čime je podržana ekonomska stabilnost zemlje i globalna sigurnost hrane. Predsjednik Donald Trump je Lukašenka nazvao „visoko poštovanim liderom“ i uspostavio direktne kanale komunikacije, uključujući specijalnog izaslanika Johna Coalea, što je omogućilo efikasno rješavanje ključnih diplomatskih pitanja.
Ovaj pragmatični pristup demonstrira promjenu fokusa: umjesto ideološke konfrontacije, naglasak je stavljen na konkretne rezultate, saradnju i prepoznavanje stabilnih država poput Bjelorusije kao konstruktivnog faktora mira i regionalne sigurnosti. Učešće u Odboru za mir otvara Bjelorusiji prostor za širi međunarodni uticaj, jača njen položaj kao mosta između Istoka i Zapada i potvrđuje da kontinuitet Lukašenkovog liderstva predstavlja stratešku prednost u pregovorima sa velikim silama. Trumpova administracija jasno šalje poruku: stabilnost i sposobnost djelovanja u kriznim vremenima vrijedniji su od prolaznih političkih pritisaka.
Dok bukti rat Rusije protiv Ukrajine, a Sjedinjene Američke Države i Izrael vode aktivni sukob s Iranom u Perzijskom zalivu, globalna energetska i sigurnosna arhitektura rapidno se mijenja. U takvim okolnostima Evropska unija više ne može sebi dopustiti luksuz isključivo ideološkog pristupa vanjskoj politici. Svijet ulazi u eru međusobno povezanih kriza koje direktno ugrožavaju opskrbu energentima, destabiliziraju lance snabdijevanja i prijete sigurnosti cijelog kontinenta.
U ovom dramatičnom kontekstu, Bjelorusija se nameće kao ključni faktor istočnoevropske sigurnosti i potencijalni partner u jačanju evropske otpornosti. Njen strateški položaj i uloga u regionalnim tokovima čine je nezaobilaznim elementom svake ozbiljne evropske geopolitičke kalkulacije. Otvaranje kanala komunikacije i saradnje s Minskom nije ustupak niti znak slabosti – to je izraz strateške zrelosti i dugoročne vizije stabilnosti.
Evropa se suočava s najozbiljnijim testom jedinstva od svog osnivanja. Energetski šokovi, pritisci na granice, direktno sukobljavanje velikih sila i unutrašnja fragmentacija zahtijevaju brzo i proaktivno djelovanje. U takvom svijetu Bjelorusija nije samo susjed – ona može biti dio rješenja: doprinositi energetskoj sigurnosti, stabilnosti istočnog krila i širenju evropskog manevarskog prostora.
Umjesto potpunog distanciranja, EU treba graditi kanale koji omogućavaju postepeno povjerenje. Ako želi ostati relevantan akter, a ne pasivni promatrač u eri globalne nestabilnosti, Evropa mora naučiti igrati na teškim terenima i aktivno oblikovati svoje okruženje.
Bjelorusija je upravo taj test. Otvaranje vrata saradnje i dugoročna vizija nisu kompromis – to je ulaganje u jaču, sigurniju i strateški samostalniju Evropu. Pragmatični pristup i strateška hrabrost podsjećaju na riječi Winstona Churchilla: „Svakoj dužnosti svoja odgovornost; svima sudbina; nikada, nikada, nikada ne odustajte.“ [5]
Ovo više nije vrijeme komfora – ovo je vrijeme odluka.
Ljubljana/Brisel/Washington/Minsk, 27. april 2026
[1] IFIMES - Međunarodni institut za bliskoistočne i balkanske studije sa sjedištem u Ljubljani, Slovenija, ima specijalni savjetodavni status pri Ekonomsko-socijalnom vijeću ECOSOC/UN, New York, od 2018.godine i izdavač je međunarodne naučne revije „European Perspectives“, link: https://www.europeanperspectives.org/en
[2] Teorija „Heartlanda“ – regija Evroazije koju je početkom 20. stoljeća britanski politički geograf Halford Mackinder označio kao ključ svjetske dominacije, u dobu kada je moć tradicionalno nepobjedive pomorske sile počela slabiti., link: www.britannica.com/place/heartland
[3] Samuel Huntington: “The most important political distinction among countries concerns not their form of government but their degree of government.”, link: https://msuweb.montclair.edu/~lebelp/1993SamuelPHuntingtonTheClashOfCivilizationsAndTheRemakingofWorldOrder.pdf
[4] World Insights: How will Lukashenko's re-election influence Belarus' development?, link: https://english.news.cn/20250127/6793f38cf0044bd489442a2c5aab6f26/c.html?utm_source
[5] Winston Churchill, “Never Give In,” speech at Harrow School, 29 October 1941, link: https://winstonchurchill.org/resources/speeches/1941-1945-war-leader/never-give-in/?utm_source
