Međunarodni institut za bliskoistočne i balkanske studije (IFIMES)[1] iz Ljubljane redovno analizira dešavanja na Bliskom istoku, Balkanu i širom svijeta. U članku „Između deficita i dijaloga – Traženje ravnoteže u odnosima Evrope i Kine“, Paweł Gałecki, vlasnik brenda Creative Tower i stručnjak za međunarodne odnose, ispituje učinak kineske ekonomije u prvoj polovini 2026. godine, ističući njenu otpornost vođenu izvozom i visokotehnološkim industrijama, a istovremeno se bavi i trajnim strukturnim izazovima, uključujući slabu domaću potrošnju i produženi pad tržišta nekretnina. Analiza dalje istražuje implikacije za Evropsku uniju, Centralnu i Istočnu Evropu i Zapadni Balkan, naglašavajući važnost industrijske modernizacije, otpornih lanaca snabdijevanja, strateških investicija i uravnoteženih trgovinskih politika u sve konkurentnijem i geopolitički složenijem okruženju.
Podaci za prvu polovinu 2026. godine pokazuju da kineska ekonomija održava umjeren rast, a istovremeno se suočava sa strukturnim izazovima. Kineski BDP porastao je za 4,7% (u odnosu na prethodnu godinu) u prvoj polovini 2026. godine, generirajući približno 69,57 biliona juana (oko 10,25 biliona američkih dolara). Rast se ubrzao na 5,0% u prvom kvartalu, a zatim usporio na 4,3% u drugom kvartalu, odražavajući napetosti između kratkoročne otpornosti i dugoročnih strukturnih problema. Međunarodne finansijske institucije (MMF i Svjetska banka) revidirale su svoje prognoze i sugeriraju da će Kina održati rast na 4,3% - 4,6% u narednim godinama.
Rast u prvoj polovini 2026. godine prvenstveno je potaknut izvozom i investicijama u visokotehnološke sektore, dok domaća potrošnja ostaje slaba. Nominalni rast raspoloživog dohotka po glavi stanovnika dostigao je 5,2% (u odnosu na prethodnu godinu), što se prevodi u realni rast od približno 4,2% nakon prilagođavanja faktorima cijena. Potrošnja domaćinstava u prvom kvartalu 2026. godine porasla je za 2,6% (u odnosu na prethodnu godinu), a maloprodaja robe široke potrošnje dostigla je 24,87 biliona juana (+1,3% u odnosu na prethodnu godinu). Slaba dinamika u kategorijama kao što su transport, telekomunikacije, obrazovanje, zabava i kućanski aparati ukazuje na ograničenu sklonost domaćinstava ka neesencijalnoj potrošnji.
Značajan faktor koji ograničava potražnju bilo je tržište nekretnina. Realne cijene nekretnina pale su za otprilike 23% u odnosu na vrhunac u julu 2021. godine, investicije u nekretnine smanjile su se za 16,2% (u odnosu na prethodnu godinu) u periodu januar-maj 2026. godine, a ukupne investicije u fiksnu imovinu opale su za 5,7% (u odnosu na prethodnu godinu) u prvoj polovini 2026. godine. Finansiranje investitora znatno je smanjeno, pri čemu je ukupno finansiranje investitora palo za 21%, a domaći bankarski krediti investitorima smanjeni su za 36% u maju 2026. godine. Obim nedovršenih, unaprijed prodanih jedinica je značajan, stvarajući pritisak na likvidnost i negativne efekte na bogatstvo domaćinstava.
Zvanični pokazatelji tržišta rada pokazuju relativnu stabilnost. Stopa nezaposlenosti u urbanim područjima iznosila je 5,0% u junu 2026. godine, sa prosječnom stopom nezaposlenosti od 5,2% za prvu polovinu godine. Signali poput smanjenja prosječnog sedmičnog radnog vremena ukazuju na nedovoljno iskorištene proizvodne kapacitete. Nezaposlenost mladih ostaje visoka (otprilike 15-16%), što predstavlja poseban problem. Vlada je uvela Akcioni plan za stabilizaciju zaposlenosti sa tri prioriteta: stabilizacija zaposlenosti u ključnim tradicionalnim sektorima; podrška stvaranju radnih mjesta kroz podsticaje potrošnje i investicija; i poboljšanje kvaliteta radnih mjesta (obuka, usluge zapošljavanja).
Kineske vlasti provode ekspanzivnu fiskalnu politiku i akomodativnu monetarnu politiku. Konsolidovani fiskalni deficit se procjenjuje na približno 7,6-8,1% BDP-a u 2026. godini. Izdavanje posebnih lokalnih obveznica je povećano (ograničenje od 4,7 biliona juana u 2026. godini) i uglavnom se dodjeljuje infrastrukturnim projektima. Narodna banka Kine snizila je stopu obavezne rezerve i referentnu stopu LPR-a (jednogodišnja LPR sa 3,65% u januaru 2025. na 3,35% sredinom 2026.), te stopu obavezne rezerve (RRR) sa 11,5% na ~10,0% u 2026. godini kako bi oslobodila likvidnost. Ipak, rast kredita usporio se na 7,7% (u odnosu na prethodnu godinu) u maju 2026. godine, što odražava i oprez banaka i slabu potražnju za kreditima od strane preduzeća i domaćinstava. Monetarna politika također koristi ciljane instrumente refinanciranja za prioritetne sektore: mala i srednja preduzeća, poljoprivredu i zelene tehnologije.
Niska inflacija CPI u prvoj polovini 2026. godine u prosjeku je iznosila približno 1,0%, s osnovnom inflacijom od +1,2%, što pruža prostor za nastavak stimulativne politike. Indeks cijena proizvođača (PPI) i dalje je pod deflacijskim pritiskom na -0,3% (u odnosu na prethodnu godinu) u maju 2026. godine, iako to predstavlja poboljšanje nakon perioda dublje deflacije u periodu 2023-2024. Niska inflacija potrošačkih cijena odražava slabiju potrošnju i višak proizvodnih kapaciteta.
Kina provodi ambicioznu strategiju dekarbonizacije. Zemlja zauzima dominantnu poziciju u globalnoj proizvodnji ključnih tehnologija obnovljive energije: kontrolirajući približno 80% proizvodnje fotonaponskih panela, 70-75% proizvodnje litijum-jonskih baterija i 60% proizvodnje vjetroturbina (IEA/Svjetska banka). Proizvodnja električnih vozila porasla je za 35% (u odnosu na prethodnu godinu) u prvoj polovini 2026. godine, a udio električnih vozila u maloprodaji novih vozila dostigao je 62,8% u junu 2026. godine. Ovo stvara i prilike (jeftinije tehnologije obnovljivih izvora energije, ubrzana dekarbonizacija) i izazove (konkurentski pritisak, ovisnost o lancu snabdijevanja).
Kineski izvoz porastao je za 15,5% (u odnosu na prethodnu godinu) u periodu januar-maj 2026. godine, uz snažan doprinos visokotehnoloških proizvoda (izvoz visokotehnoloških proizvoda +31%). Istovremeno, izvoz radno intenzivnih proizvoda ostaje slabiji. Uvoz je porastao za 14,3% u istom periodu, ali uvoz robe široke potrošnje ostaje ograničen, što dodatno potvrđuje nižu domaću potražnju. Suficit tekućeg računa ostao je na približno 2,1% BDP-a u 2026. godini, s projektovanim padom na 0,9% u 2027. i 0,4% u 2028. godini. Rastuće geopolitičke tenzije i protekcionizam (carinske razmjene i revizije carinske politike) ograničavaju izglede za daljnji ekspanzivni rast izvoza i povećavaju rizike fragmentacije lanca snabdijevanja.
Izvoz iz zemalja centralne i istočne Evrope u Kinu fokusira se na automobilske dijelove, mašine, hemikalije i poljoprivredno-prehrambene proizvode. Poljska je 2025. godine u Kinu izvezla približno 3,2 milijarde eura (električne mašine, mehanički aparati, bakar), Češka približno 2,8 milijardi eura (automobilske komponente), Mađarska 2,1 milijardu eura. Pad kineske potražnje, posebno u sektoru nekretnina i građevinarstva (-16,2% međugodišnjih investicija), slabi globalnu potražnju za sirovinama i komponentama, što može negativno uticati na regionalne izvoznike. Automobilski sektor predstavlja ključnu izloženost za zemlje centralne i istočne Evrope. Ovaj sektor generiše značajan dio BDP-a i izvoza u Češkoj, Slovačkoj, Poljskoj i Mađarskoj. Rastuće prisustvo kineskih proizvođača električnih vozila u Evropi (uključujući lokalizaciju proizvodnje u EU i zemljama regije) povećava cjenovnu konkurenciju i pritisak na marže na lokalne proizvođače i dobavljače. U 2025. godini, kineski brendovi električnih vozila zauzeli su približno 11% evropskog tržišta. To zahtijeva evropske strategije koje podržavaju modernizaciju i prelazak na komponente s većom dodanom vrijednošću.
Kineske direktne strane investicije (SDI) u Centralnoj i Istočnoj Evropi i na Zapadnom Balkanu značajno su porasle u posljednjoj deceniji, s ukupnom vrijednošću investicija u periodu 2010–2025. koja prelazi 27 milijardi eura. Glavni sektori uključuju: automobilsku industriju i komponente (~35%), IKT (~20%), energetiku i infrastrukturu (~18%). Ove investicije donose koristi (transfer tehnologije, radna mjesta), ali i rizike u vezi sa sigurnošću, ekonomskim uticajem i potencijalnom ovisnošću o kapitalu. Kao odgovor na to, mnoge zemlje regije su pooštrile mehanizme kontrole SDI. Tempo implementacije BRI projekata u regiji je usporen, a usporavanje kineske ekonomije ograničava dostupnost jeftinog finansiranja. Zapadni Balkan je iskusio intenzivno kinesko prisustvo, uglavnom u infrastrukturnim i energetskim projektima. Ukupna vrijednost kineskih projekata u regiji (2013–2025) iznosila je približno 12 milijardi USD. Najveći angažman primjećuje se u Srbiji (transportni i energetski projekti – ukupna vrijednost >8 milijardi USD), Crnoj Gori (autoput Bar–Boljare, kredit ≈944 miliona USD), Sjevernoj Makedoniji (putna infrastruktura), Bosni i Hercegovini (energija, putna infrastruktura). U mnogim slučajevima, finansiranje je bilo komercijalno s ograničenim učešćem lokalnih izvođača radova, što je ograničavalo transfer tehnologije i razvoj lokalnog poslovanja. Veliki projekti finansirani kineskim kreditima povećali su budžetsko opterećenje. Crna Gora je primjer za to, gdje je kredit za autoput značajno povećao javni dug (procenti BDP-a), zahtijevajući podršku EU i međunarodnih institucija. Niža od očekivane ekonomska dinamika u Kini ograničava priliv novih BRI projekata, što s jedne strane smanjuje prekomjerni rizik duga, a s druge strane stvara investicijski jaz koji zahtijeva alternativne izvore finansiranja.
Kina dominira globalnim lancem snabdijevanja obnovljivim tehnologijama: PV paneli (~80% tržišnog udjela), baterije (~75%), vjetroturbine (~60%), elektrolizeri (~50%). Ova raspodjela ima posljedice za Evropu. S jedne strane, jeftina kineska oprema omogućava brzu dekarbonizaciju (npr. u Poljskoj je 2025. godine instalirano ~8 GW novih fotonaponskih kapaciteta, pri čemu 70-80% modula potiče iz Kine ili kineskih firmi u Evropi). Promjene u globalnim tarifnim sistemima i geopolitičke tenzije sve više ukazuju na smjer proizvodnje "u Evropi za Evropu". Zajednička ulaganja koja lociraju dio napredne tehnološke proizvodnje u evropskim zemljama i sarađuju s lokalnim poslovnim okruženjem mogu biti rješenje, potencijalno određivajući budući pristup tržištu, posebno u Evropskoj uniji.
Inicijative EU: Zakon o neto nultoj industriji i Zakon o kritičnim sirovinama imaju za cilj povećanje proizvodnje tehnologije čiste energije i diverzifikaciju izvora sirovina. Plan je da se 40% instaliranih tehnologija čiste energije proizvodi u EU do 2030. godine. Ovo stvara investicione mogućnosti za zemlje centralne i istočne Evrope i zapadnog Balkana u oblastima kao što su: proizvodnja komponenti, razvoj klastera baterija, proizvodnja preciznih komponenti i automatizacije, te razvoj recikliranja i prerade kritičnih sirovina. Uzimajući u obzir nivo sunčanih dana u balkanskim zemljama (često znatno bolji nego u drugim dijelovima Evrope, npr. Albanija - preko 300 sunčanih dana godišnje), uz odgovarajuće ciljana ulaganja i dopunjavanje prenosne mreže, ove zemlje mogu postati ključni dobavljači čiste energije za energetski intenzivne industrije Evrope. Takva ulaganja mogu također ubrzati procese pristupanja EU, jer čista energija danas predstavlja stratešku prednost i može biti odlična pregovaračka karta za ubrzanje pristupanja. U 2025. godini, bilateralna trgovina između EU i Kine iznosila je približno 783 milijarde eura (izvoz EU ≈229 milijardi eura, uvoz iz Kine ≈554 milijarde eura), što je rezultiralo deficitom EU od ≈325 milijardi eura. Struktura uvoza: elektronika i električna oprema (~35%), mašine (~22%), tekstil, namještaj. Brzi rast izvoza kineskih električnih vozila i komponenti (električna vozila i baterije ~7% uvoza u 2025. godini, dinamičan rast od 2020. godine) povećava konkurentski pritisak u ključnim industrijskim sektorima. Kao odgovor na rastuću konkurenciju, EU je primijenila kombinaciju defanzivnih i ofanzivnih mjera: antidampinške i kompenzacijske carine, CBAM (Mehanizam za prilagođavanje ugljika na granicama), FSR (Regulacija stranih subvencija), skrining stranih direktnih investicija i politike koje podržavaju širenje evropskih lanaca vrijednosti (IPCEI, Evropski zakon o čipovima, Evropski savez za baterije). Cilj ovih akcija je osigurati jednake uslove i obnoviti stratešku autonomiju u tehnologijama ključnim za Evropu.
Za efikasno upravljanje evropskom ekonomijom u trenutnoj geopolitičkoj situaciji i iskorištavanje novih prilika, neophodno je sljedeće:
Signal za EU, Centralnu i Istočnu Evropu i Zapadni Balkan je jasan i nedvosmislen. Zaštita i transformacija moraju se dogoditi istovremeno. Zaštita znači primjenu trgovinskih i regulatornih alata za zaštitu strateških sektora. Transformacija znači ulaganje u tehnologije, ljudski kapital i infrastrukturu koji omogućavaju konkurenciju u novim uslovima. Za Centralnu i Istočnu Evropu i Zapadni Balkan, ovaj izazov ima posebnu dimenziju, prisiljavajući na ubrzanu industrijsku modernizaciju, pažljivije upravljanje stranim investicijama i dublju saradnju sa Evropskom unijom i međunarodnim institucijama. Za Evropsku uniju, ovo je trenutak za akciju: izgraditi otporne lance vrijednosti, podržati zelenu i digitalnu transformaciju, uz istovremeno provođenje trgovinske i investicijske politike zasnovane na transparentnim pravilima i međunarodnom partnerstvu. U praktičnom smislu, uspjeh će zavisiti od sposobnosti istovremenog djelovanja na tri nivoa: nacionalnom (strukturne reforme i modernizacija), evropskom (koordinacija investicija i zaštitnih instrumenata) i multilateralnom (dijalog, finansijska stabilnost, podrška reformama, stvaranje međunarodnih odnosa i u konačnici liberalizacija međusobnih tarifa i ograničenja).
Ako Evropa iskoristi ovaj politički i investicijski prozor, može transformirati izazove povezane s kineskim tržištem u trajne razvojne prilike, u obliku jačih, inovativnijih i otpornijih ekonomija u cijeloj regiji. Uzimajući u obzir promjene u kineskom pristupu uvozu i sve veću otvorenost prema dobavljačima iz drugih zemalja, uključujući Evropu, s ciljem promjene disproporcija u međunarodnoj trgovini, ova prilika može imati dvostruki karakter. S jedne strane, Evropa može zaštititi područja koja su joj ekonomski posebno vrijedna; s druge strane, može smanjiti trgovinsku disproporciju s Kinom povećanjem uvoza u tom smjeru. Zauzvrat, ulaganja u tehnološki napredne, energetski intenzivne inicijative u Evropi zahtijevat će dodatnu čistu energiju, stvarajući prilike i za proizvođače energije na Baltiku (kao što je Poljska), ali prvenstveno za balkanske zemlje s odličnom statistikom sunčanog vremena, pod uvjetom da se izgrade odgovarajuće prijenosne mreže, iskorištavajući potencijal potrošnje Evropske zajednice i proizvodni potencijal Zapadnog Balkana.
Članak predstavlja stav autora i ne odražava nužno stav IFIMES-a.
Ljubljana/Varšava, 6. oktobar 2026
[1] IFIMES - Međunarodni institut za bliskoistočne i balkanske studije sa sjedištem u Ljubljani, Slovenija, ima specijalni savjetodavni status pri Ekonomsko-socijalnom vijeću ECOSOC/UN, New York, od 2018.godine i izdavač je međunarodne naučne revije „European Perspectives“, link: https://www.europeanperspectives.org/en
