Međunarodni institut za bliskoistočne i balkanske studije (IFIMES)[1] iz Ljubljane redovno prati i analizira dešavanja na Bliskom istoku, Balkanu i drugim dijelovima svijeta. Nova IFIMES-ova analiza objašnjava razliku između metodološki strukturirane procjene Evropske komisije i političke evaluacije Evropskog parlamenta, naglašavajući da njihovi različiti tonovi odražavaju različite institucionalne uloge, a ne nužno suprotstavljene stavove o evropskom putu Srbije. Iz analize „Evropska komisija i Evropski parlament o Srbiji: Zašto se razlikuju njihove ocjene?“ izdvajamo najvažnije nalaze i ocjene.
U procesu pristupanja Srbije Evropskoj uniji posebno su važna dva dokumenta koja se često pogrešno poistovjećuju: Izvještaj[2] Evropske komisije o Srbiji (Serbia Report) i Rezolucija[3] Evropskog parlamenta o Izvještaju Evropske komisije o Srbiji. Iako se oba dokumenta odnose na isti proces evropskih integracija, razlikuju se po svojoj institucionalnoj prirodi, metodologiji, političkoj težini i svrsi. Upravo te razlike objašnjavaju zbog čega se njihove ocjene, zaključci i ton u pojedinim segmentima mogu značajno razlikovati.
Za pravilno razumijevanje procesa pristupanja Srbije Evropskoj uniji potrebno je, međutim, uz Evropsku komisiju i Evropski parlament uzeti u obzir i ulogu Vijeća Evropske unije i Evropskog vijeća. Nadležnosti se, pojednostavljeno, mogu prikazati na sljedeći način:
Ovakva podjela nadležnosti pokazuje da Izvještaj Evropske komisije i Rezolucija Evropskog parlamenta ne predstavljaju konkurentske ili međusobno isključive procjene, već različite institucionalne perspektive istog procesa. Njihov odnos može se pravilno razumjeti tek kada se sagleda širi institucionalni okvir Evropske unije, u kojem stručna procjena, politički nadzor i međuvladino odlučivanje imaju različite, ali međusobno povezane funkcije.
Evropska komisija je izvršna institucija Evropske unije i ima ključnu ulogu u stručnom praćenju procesa proširenja, procjeni napretka država kandidata, pripremi godišnjih izvještaja i formuliranju preporuka za dalje odlučivanje država članica. Njen godišnji Izvještaj o Srbiji predstavlja strukturiranu i metodološki standardiziranu procjenu napretka zemlje u ispunjavanju kriterija za članstvo u EU. Obuhvata političke kriterije, vladavinu prava, demokratiju, temeljna prava, vanjsku politiku i političke odnose, kao i 35 pregovaračkih područja organiziranih u šest klastera prema revidiranoj metodologiji proširenja. Pri tome, godišnji izvještaj ima širi i sveobuhvatniji karakter i ne može se svesti na jednostavno zbirno ocjenjivanje pojedinačnih pregovaračkih poglavlja.
Evropska komisija u svom izvještaju procjenjuje, između ostalog, stepen usklađenosti nacionalnog zakonodavstva s pravnom stečevinom EU (acquis communautaire), funkcioniranje institucija, reformu pravosuđa, borbu protiv korupcije, ekonomsku spremnost, reformu javne uprave, zaštitu ljudskih prava i usklađenost sa z7ajedničkom vanjskom i sigurnosnom politikom EU.
Istovremeno, Evropska komisija nastoji uskladiti kritičku procjenu napretka s podsticanjem daljih reformi. Njeni izvještaji daju strukturiranu i metodološki utemeljenu procjenu reformskog i pravnog napretka, ali obuhvataju i političke kriterije. Takve procjene predstavljaju važnu osnovu državama članicama za odlučivanje o daljem napretku u pristupnom procesu.
Komisija u okviru standardizirane metodologije procjenjuje i političke kriterije, dok Parlament kroz politički nadzor daje širu političku interpretaciju kvaliteta demokratskih i reformskih procesa. Njegova uloga je politički nadzor procesa proširenja i izražavanje političkog stava neposredno izabranih predstavnika građana EU. Izvjestilac za Srbiju, Tonino Picula, priprema izvještaj i prijedlog rezolucije, koji nakon usvajanja predstavljaju zvanični politički stav Parlamenta.
Za razliku od Evropske komisije, Evropski parlament pristupni proces Srbije sagledava u širem političkom i geopolitičkom kontekstu, s posebnim naglaskom na demokratiju, vladavinu prava, ljudska prava, izborne uslove, slobodu medija i usklađivanje Srbije sa zajedničkom vanjskom i sigurnosnom politikom EU, zbog čega je njegov pristup često otvoreniji i politički kritičniji.
Rezolucija Evropskog parlamenta usvojena u julu 2026. godine znatno je kritičnija od procjene Evropske komisije i ukazuje na ozbiljno usporavanje evropskog puta Srbije.
Zašto se razlikuju u tonu?
Razlika proizlazi prvenstveno iz različitih institucionalnih uloga. Evropska komisija prati reforme, procjenjuje ispunjavanje kriterija, priprema godišnje izvještaje i daje preporuke, dok o ključnim koracima u pregovorima odlučuje Vijeće EU, odnosno države članice. Komisija zato nastoji održati proces proširenja funkcionalnim i svoj pristup uglavnom formulira stručno, metodološki i diplomatski.
Evropski parlament, s druge strane, daje širu političku ocjenu kvaliteta reformi i demokratske transformacije. Njegove rezolucije stoga mogu biti kritičnije, posebno kada ocjenjuju stanje demokratije, vladavine prava i usklađenost vanjske politike države kandidata s politikom EU.
Da li se dokumenti međusobno proturječe?
Ne. Oni predstavljaju različite institucionalne perspektive istog procesa. Komisija također daje političke ocjene, dok Parlament daje širu političku ocjenu. Razlike su zato više posljedica mandata i načina procjene nego suprotstavljenih stavova o evropskoj perspektivi Srbije.
Istovremeno, oba dokumenta ukazuju na ozbiljne izazove u oblastima vladavine prava, nezavisnosti pravosuđa, slobode medija, borbe protiv korupcije, integriteta izbornog procesa i usklađivanja Srbije sa zajedničkom vanjskom i sigurnosnom politikom EU.
Značaj za Srbiju?
Za Srbiju je važno što se ocjene Komisije i Parlamenta sve više približavaju u pogledu ključnih izazova. Obje institucije ukazuju na usporavanje reformi i zastoj u pojedinim oblastima, iako se razlikuju u tonu i političkom naglasku.
Srbija i dalje ima institucionalni, ekonomski i ljudski potencijal za ubrzanje evropskih integracija, ali za to je potrebna jasna politička volja za provođenje reformi.
Rezolucija Evropskog parlamenta nije formalna odluka o napretku u pristupnim pregovorima, ali ima značajnu političku težinu. Može djelovati kao instrument političkog pritiska i utjecati na oblikovanje stavova država članica o evropskom putu Srbije.
Postojanje dva dokumenta nije institucionalna nelogičnost, već odraz podjele nadležnosti unutar Evropske unije, koja u slučaju Srbije, međutim, često proizvodi dodatnu političku konfuziju. Nijedan od ova dva dokumenta sam po sebi ne predstavlja odluku o članstvu Srbije. Pri tome je potrebno razlikovati procjene spremnosti za članstvo i odluke o napredovanju u pregovorima. Između procjene Komisije i političkog stava Parlamenta nalazi se političko-međuvladina dimenzija Vijeća EU. Evropska komisija procjenjuje sposobnost države kandidata da usvoji i provodi pravnu stečevinu EU, dok Evropski parlament, kroz svoju političku i nadzornu ulogu, daje širu ocjenu demokratskog razvoja, vladavine prava i usklađenosti sa temeljnim evropskim vrijednostima.
Istovremeno, političke ocjene Evropskog parlamenta treba posmatrati u širem institucionalnom kontekstu pluralizma političkih interesa, djelovanja interesnih grupa i lobističkih mreža, kao i postojećih mehanizama za prijavljivanje interesa i sprečavanje sukoba interesa. Dodatnu potrebu za institucionalnom opreznošću pokazali su slučajevi poput Qatargatea[4], koji su otvorili ozbiljna pitanja o transparentnosti, mogućem utjecaju trećih država i integritetu pojedinih aktera unutar Evropskog parlamenta. To ne dovodi automatski u pitanje legitimnost parlamentarnih ocjena, ali pokazuje da političke stavove unutar Evropskog parlamenta treba posmatrati u širem institucionalnom kontekstu transparentnosti, lobiranja, sukoba interesa i mogućeg utjecaja trećih aktera
Čak ni zajedničkim čitanjem oba dokumenta nije uvijek moguće steći potpuno cjelovitu sliku stvarnog stanja evropskih integracija Srbije. Dok Komisija primarno procjenjuje institucionalni, pravni i reformski napredak, Evropski parlament daje političku evaluaciju vjerodostojnosti i kvaliteta tih procesa. Kada je riječ o vrijednosnim i političkim ocjenama, prostor za različita tumačenja je znatno širi, što se posebno jasno pokazuje u raspravama o Srbiji u Evropskom parlamentu. Zbog toga se i tvrdnja da kombinacija ova dva pristupa predstavlja najrelevantniji pokazatelj spremnosti države za članstvo mora posmatrati s određenom rezervom.
Problem nastaje kada se političke ocjene pojedinih poslanika Evropskog parlamenta predstavljaju kao konačne institucionalne ocjene Evropske unije ili kao formalne odluke o napretku u pristupnim pregovorima. Na taj način može se zamagliti razlika između političke evaluacije i formalne procjene napretka u pregovaračkom procesu, kao i potisnuti iz vida ostvareni reformski napredak Srbije. Pregovarački proces po svojoj prirodi podrazumijeva kontinuiranu evaluaciju, dijalog i mogućnost promjene stavova. Zbog toga preuranjeno izricanje konačnih političkih sudova može biti kontraproduktivno i dovesti u pitanje vjerodostojnost i dinamiku samog procesa.
Izjave predsjednika Srbije Aleksandra Vučića ukazuju na prilagođavanje vanjske politike novim geopolitičkim okolnostima, ali ne i na definitivan zaokret prema Evropskoj uniji. IFIMES ovaj obrazac opisuje kao stratešku redundanciju (strategic redundancy)[5] - oslanjanje na više partnera i sigurnosnih opcija – istovremeno potvrđujući članstvo u EU kao svoj strateški cilj. Srbija ne napušta evropski put, ali pokušava očuvati stratešku redundanciju kroz istovremene odnose sa EU, Rusijom, Kinom i drugim partnerima
Vučićeva izjava da će Srbija „nastaviti još snažnije i brže“ prema EU, posebno nakon susreta s ukrajinskim predsjednikom Volodimirom Zelenskim, predstavlja važan politički signal. Ipak, stvarni test evropskog opredjeljenja neće biti deklaracije, već konkretne reforme u oblastima vladavine prava, demokratije, izbornog procesa, nezavisnosti institucija, slobode medija, odnosa s Kosovom i usklađivanja vanjske i sigurnosne politike s EU.
Vučićeva ocjena da pristupanje EU nije zasnovano samo na „zaslugama“, već i na politici, predstavlja istovremeno kritiku Brisela i poruku domaćoj javnosti. Srbija od EU očekuje jasniju i vjerodostojniju perspektivu članstva, dok EU od Beograda očekuje ne samo ekonomski napredak već i prihvatanje političkih, institucionalnih i vrijednosnih standarda Unije.
Otvaranje prema Ukrajini treba posmatrati kao nastojanje Beograda da proširi diplomatski prostor i pokaže da Srbija nije ruski saveznik, ali ni da ne namjerava prekinuti veze s Moskvom. Povezivanje pitanja Kosova i Ukrajine kroz princip teritorijalnog integriteta dio je nastojanja Srbije da svoju vanjsku politiku predstavi kao dosljednu primjenu međunarodnog prava. Međutim, različite historijske, pravne i međunarodno-političke okolnosti ova dva slučaja onemogućavaju njihovo jednostavno izjednačavanje.
Srbija nastoji održati odnose s EU, Rusijom, Kinom, Indijom, Turskom i državama Zaljeva, čime nastoji proširiti prostor za vlastitu stratešku autonomiju. Ipak, što se globalna konfrontacija bude više produbljivala, to će takva politika balansiranja biti teže održiva.
Istovremeno, EU snosi dio odgovornosti za usporavanje evropskih integracija Srbije, posebno zbog nedovoljno jasne i vjerodostojne dinamike pristupnog procesa i neujednačenih političkih signala o perspektivi proširenja
IFIMES ocjenjuje da Vučićeve najnovije izjave predstavljaju prije adaptaciju nego napuštanje politike balansiranja. Srbija se približava EU, ali istovremeno nastoji očuvati strateške veze s Rusijom i Kinom. Susret sa Zelenskim otvara novi diplomatski prostor prema Kijevu i evropskim partnerima, ali još ne predstavlja konačno geopolitičko svrstavanje.
Ključno pitanje stoga nije da li Srbija deklarativno želi članstvo u EU, već da li je spremna prihvatiti političke i strateške posljedice tog izbora. Odnos prema Rusiji i Ukrajini, Kosovo, vladavina prava, demokratski standardi i usklađivanje sa zajedničkom vanjskom i sigurnosnom politikom EU bit će ključni pokazatelji da li Srbija ulazi u novu fazu evropskih integracija ili samo u novu fazu politike balansiranja.
Posjeta predsjednika Ukrajine Volodimira Zelenskog Beogradu predstavlja važan politički signal i mogla bi označiti novu fazu u odnosima Srbije sa Evropskom unijom. Ukoliko se ovaj potez potvrdi konkretnim koracima Srbije u usklađivanju sa zajedničkom vanjskom i sigurnosnom politikom EU, uključujući odnos prema Rusiji, vladavinu prava, demokratizaciju i normalizaciju odnosa sa Kosovom, Evropska unija bi trebala odgovoriti ubrzanjem pristupnog procesa. To bi prije svega trebalo podrazumijevati otvaranje novih klastera i poglavlja, uz jasno definirane reformske kriterije i mjerljive obaveze.
EU, međutim, ne bi trebala nagrađivati pojedinačne političke poteze, već održivu i provjerljivu stratešku promjenu Srbije. Posjeta Zelenskog može biti indikator promjene, ali sama po sebi ne može predstavljati dokaz strateškog zaokreta Srbije. Za Srbiju bi to bio trenutak da svoju snažnu deklarativnu evropsku orijentaciju pretvori u konkretne političke odluke, dok bi za EU ubrzanje pregovora predstavljalo priliku da dodatnim evropskim angažmanom smanji prostor za ruski utjecaj i učvrsti Srbiju u evropskom geopolitičkom prostoru.
Suština evropskog puta Srbije više se ne može procjenjivati samo kroz formalni napredak u pregovorima. Ključno pitanje postaje da li će Beograd svoju deklarativnu evropsku orijentaciju pretvoriti u mjerljive reformske i vanjskopolitičke odluke, dok će EU istovremeno morati pokazati da je spremna konkretno nagraditi održiv reformski napredak.
Ljubljana/Washington/Brisel/Beograd, 17. avgust 2026
[1] IFIMES – Međunarodni institut za bliskoistočne i balkanske studije sa sjedištem u Ljubljani, Slovenija, ima specijalni savjetodavni status pri Ekonomsko-socijalnom vijeću ECOSOC/UN, New York, od 2018.godine i izdavač je međunarodne naučne revije „European Perspectives“, link: https://www.europeanperspectives.org/en
[2] Serbia Report 2025, link: https://enlargement.ec.europa.eu/serbia-report-2025_en?prefLang=sl&utm_source
[3] Rezolucija Evropskog parlamenta – 8. juli 2026, Srbija (P10_TA(2026)0261), link: https://www.europarl.europa.eu/doceo/document/TA-10-2026-0261_EN.html?utm_source
[4] Corruption scandal: MEPs insist on reforms for transparency and accountability, link: https://www.europarl.europa.eu/news/en/press-room/20221212IPR64541/corruption-scandal-meps-insist-on-reforms-for-transparency-and-accountability?utm_source
[5] Strateška redundancija (strategic redundancy) odnosno diverzifikacija strateških partnerstava i sigurnosnih opcija radi smanjenja zavisnosti od jednog geopolitičkog centra
