Međunarodni institut za bliskoistočne i balkanske studije (IFIMES)[1], sa sjedištem u Ljubljani, Slovenija, redovno analizira dešavanja na Bliskom istoku, Balkanu i drugim regijama širom svijeta. U svojoj analizi pod naslovom „NATO 3.0 ili prisilno sazrijevanje transatlantskih odnosa“, penzionisani general Corneliu Pivariu predstavlja NATO 3.0 ne kao radikalno odstupanje, već kao historijsku korekciju – prisilno sazrijevanje transatlantskih odnosa kao odgovor na multipolarne pritiske i savremene sigurnosne izazove.
“Savezi koji opstaju nisu oni koji su najudobniji, već oni koji se prilagođavaju.”
Lično sam, tokom svog punog profesionalnog djelovanja, iskusio period nakon Hladnog rata u kojem se NATO prilagođavao novim uslovima i u kojem su kružile brojne teorije koje su tvrdile da je Sjevernoatlantski savez zastario i da je na putu nestanka. Tada, kao i sada - iako su današnji geopolitički uslovi daleko složeniji - izrazio sam stav da Organizacija posjeduje kapacitet i resurse da se prilagodi konkretnim realnostima i da održi svoju relevantnost.
Napredni signali Minhenske konferencije o sigurnosti (MSC) poslali su jasnu stratešku poruku iz Washingtona: operativni model NATO-a iz protekle tri decenije smatra se iscrpljenim. Ono čemu svjedočimo nije američko povlačenje iz Evrope, već redefinisanje uloga unutar Saveza, u multipolarnom kontekstu obilježenom istovremenim strateškim ograničenjima.
Poruku je eksplicitno prenio Elbridge Colby[2], jedan od glavnih arhitekata savremenog strateškog razmišljanja u Washingtonu, koji je predstavljao Sjedinjene Američke Države na sastanku ministara odbrane NATO-a održanom 12. februara 2026. godine, prije MSC-a.
Njegova intervencija se može čitati kao doktrinarna proklamacija, a ne kao situacijska ili konjunkturna izjava.
Colby predlaže - implicitno i eksplicitno - trofaznu periodizaciju Sjevernoatlantskog saveza:
NATO 1.0 – period Hladnog rata
Karakterizira ga čvrsti strateški realizam, kredibilno odvraćanje, jasna raspodjela odgovornosti i eksplicitno očekivanje da evropski saveznici značajno doprinose vlastitoj odbrani. Ovo je bio NATO Eisenhowera, Nixona i Reagana.
NATO 2.0 – unipolarni američki trenutak i era nakon Hladnog rata
Faza definirana proširenjem, operacijama „izvan područja djelovanja“, relativnim evropskim razoružavanjem i sve većom strukturnom ovisnošću o američkim vojnim sposobnostima. Evropska teritorijalna odbrana je uglavnom bila eksternalizirana.
NATO 3.0 – povratak realizmu u multipolarnom kontekstu
Predložena nova arhitektura pretpostavlja Evropu koja postaje primarni konvencionalni branilac kontinenta, podržana strateškim, nuklearnim i globalnim sposobnostima projekcije moći Sjedinjenih Država. Konceptualno, NATO 3.0 je bliži NATO 1.0 nego modelu iz protekle tri decenije.
Ova razlika je bitna: to nije revolucija, već historijska korekcija.
„Partnerstva, a ne zavisnosti“ – ključna fraza Nove doktrine
Jedna od osnovnih ideja Colbyjevog diskursa je formulacija: „Želimo partnerstva, a ne zavisnosti.“
Ovo označava prekretnicu u transatlantskim odnosima:
Poruka nije antievropska. Naprotiv, to je poziv na sazrijevanje Alijanse i na prevazilaženje logike udobne zavisnosti.
Colbyjev govor se također mora čitati kao indirektni odgovor na izvještaj sa Minhenske sigurnosne konferencije, koji Sjedinjene Države prikazuje kao „slona u sobi“ međunarodnog poretka, optuženog za destabilizaciju postojećih pravila.
Međutim, Washington prenosi drugačiju poruku: poredak nakon Hladnog rata više nije održiv, a njegovo vještačko očuvanje generiralo bi još veće strateške rizike. Rekalibracija NATO-a predstavljena je kao čin realizma, a ne napuštanja.
Evropske reakcije na MSC-u: von der Leyen, Macron i Merz između autonomije i odgovornosti
Poruka prenesena iz Washingtona na Minhenskoj sigurnosnoj konferenciji nije ostala bez odgovora u evropskim prijestolnicama. Intervencije francuskih i njemačkih lidera potvrdile su da Evropa počinje internalizirati - iako s različitim nijansama - logiku NATO 3.0.
Predsjednica Evropske komisije, Ursula von der Leyen, uputila je u Minhenu snažan apel Evropi da svoje odbrambene mehanizme pretvori u operativnu realnost. Izričito je pozvala na „oživljavanje“ klauzule[3] EU o međusobnoj odbrani, naglašavajući da obaveza međusobne pomoći više ne može ostati samo teorijski princip Lisabonskog ugovora, već mora postati funkcionalan instrument kolektivne sigurnosti. U istom duhu, von der Leyen je podržala evropsku stratešku nezavisnost, navodeći da Evropa „nema drugu opciju“ nego da preuzme odgovornost za vlastitu sigurnost kao kredibilan stub unutar Euroatlantske alijanse.
Emmanuel Macron: Strateška autonomija kao odgovornost, a ne alternativa NATO-u
U svom obraćanju na MSC-u, francuski predsjednik ponovio je temu evropske strateške autonomije, ali u pragmatičnijoj formulaciji nego prethodnih godina. Emmanuel Macron je naglasio da autonomiju ne treba shvatiti kao odvajanje od Sjedinjenih Država, već kao pretpostavku istinske evropske sposobnosti za djelovanje - uključujući vojnu akciju - kada su sigurnosni interesi kontinenta direktno ugroženi.
U okviru NATO 3.0, ovaj stav postaje komplementaran američkoj viziji: vojno sposobnija Evropa ne slabi Alijansu, već jača njen kredibilitet. Macron je naglasio potrebu za snažnim evropskim konvencionalnim sposobnostima, funkcionalnom odbrambenom industrijom i prevazilaženjem strateške fragmentacije među državama članicama.
Friedrich Merz: Njemački realizam i kraj strateške dvosmislenosti
Intervencija Friedricha Merza označila je važno pojašnjenje njemačkog stava. Merz je eksplicitno priznao da evropski sigurnosni model zasnovan na nedovoljnom ulaganju u vojsku i prepuštanju odbrane Sjedinjenim Državama više nije održiv. Njemačka, tvrdio je, mora prihvatiti da ekonomsko liderstvo neizbježno podrazumijeva i liderstvo u sigurnosti.
Njegova poruka bila je poruka realizma: povećanje vojnih rashoda, obnova konvencionalnih kapaciteta i preuzimanje aktivnije uloge na istočnom krilu više nisu političke opcije, već uslovi evropskog kredibiliteta unutar NATO-a. U tom svjetlu, Njemačka ne odbacuje NATO 3.0, već počinje da se pozicionira kao jedan od njegovih kontinentalnih stubova.
Evropa između izgubljene udobnosti i strateškog sazrijevanja
Uzeti zajedno, stavovi Macrona i Merza ukazuju na sporu, ali značajnu konvergenciju: Evropa shvata da je era bezuvjetne strateške zaštite završena. Razlike u diskursu i dalje postoje, ali smjer je zajednički - jačanje unutrašnjih kapaciteta kao preduvjet za relevantnost unutar Alijanse.
U tom smislu, NATO 3.0 nije samo američki konstrukt, već okvir unutar kojeg je Evropa prisiljena da riješi vlastite strateške dvosmislenosti. MSC 2026 stoga označava ne samo doktrinarnu promjenu, već i početak ponovnog evropskog preuzimanja kontinentalne sigurnosti. Možemo se samo nadati da udaljenost od deklaracija do konkretnih akcija evropskih lidera neće biti toliko duga kao što je prečesto bila posljednjih godina.
Implikacije za Evropu i istočni bok
Za evropske države, poruka je direktna i mjerljiva:
Za istočni bok – uključujući Rumuniju – prelazak na NATO 3.0 podrazumijeva:
Unutar NATO 3.0 arhitekture, relevantnost Rumunije ne određuje se političkim deklaracijama, već mjerljivim kapacitetom doprinosa odbrani istočnog krila.
U NATO 3.0, Rumunija je važna u mjeri u kojoj može odoljeti, odvratiti i održati savezničke napore u kratkoročnom i srednjoročnom periodu. Razlika se ne sastoji od procenta BDP-a, već od stvarne borbene sposobnosti, mobilizacije i kontinuiteta.
NATO 3.0 ne kažnjava male države, ali testira – bez popustljivosti – njihov stvarni kapacitet da doprinesu vlastitoj odbrani.
Diskurs Elbridgea Colbyja i evropski odjeci na Minhenskoj sigurnosnoj konferenciji označavaju završetak historijske faze u funkcionisanju NATO-a. Model nakon Hladnog rata – zasnovan na asimetričnoj odgovornosti i evropskoj strateškoj udobnosti – više se ne smatra održivim u multipolarnom okruženju koje karakterizira strateška konkurencija i istovremeni pritisci na više ratišta.
NATO 3.0 ne najavljuje američko povlačenje, već realističnu redefiniciju transatlantskih odnosa. Washington održava svoju ulogu strateškog stuba Alijanse, ali uslovljava ovaj stav preuzimanjem primarne odgovornosti Evrope za konvencionalnu odbranu kontinenta. Fokus se stoga pomjera sa statusa na sposobnosti i sa deklaracija na učinak.
Stavovi koje su evropski lideri izrazili u Minhenu ukazuju na postepeno prihvatanje gubitka strateške udobnosti. Razlike u diskursu i dalje postoje, ali smjer je jasan: bez stvarnih vojnih sposobnosti, funkcionalne odbrambene industrije i političke volje, evropski uticaj unutar Alijanse će neminovno biti ograničen.
Za Rumuniju i istočni bok, ova transformacija ima neposrednu važnost. NATO 3.0 ne kažnjava male države, ali otkriva – bez popustljivosti – njihove stvarne granice. Strateška važnost više ne proizilazi isključivo iz pozicioniranja ili lojalnosti, već iz sposobnosti da se odupru, odvrate i održe saveznički napori u početnim fazama krize.
U tom smislu, NATO 3.0 je manje obećanje, a više test. Za one koji se prilagode, to može postati prilika za konsolidaciju. Za druge, rizik nije izlazak iz Alijanse, već marginalizacija unutar nje.
O autoru:
Corneliu Pivariu je visoko odlikovani general u penziji rumunske vojske. Osnovao je i dvije decenije vodio jedan od najuticajnijih časopisa o geopolitici i međunarodnim odnosima u Istočnoj Evropi, dvojezični časopis „Geostrategic Pulse“. General Pivariu je član Savjetodavnog odbora IFIMES-a.
Članak predstavlja stav autora i ne odražava nužno stav IFIMES-a.
Ljubljana/Brașov, 26.februar 2026
[1] IFIMES – Međunarodni institut za bliskoistočne i balkanske studije sa sjedištem u Ljubljani, Slovenija, ima specijalni konzultativni status pri Ekonomsko-socijalnim vijećem ECOSOC/UN od 2018.godine. i izdavač je međunarodne naučne revije „European Perspectives”, link: https://www.europeanperspectives.org/en
[2] Elbridge Colby (rođen 1979) diplomirao je historiju na Harvard Collegeu, a potom je pohađao Pravni fakultet Yale, stekavši diplomu doktora prava. Njegova akademska pozadina kombinira klasično humanističko obrazovanje iz strateške historije s elitnom pravnom obukom, karakterističnom za američki strateški establišment. Jedan je od vodećih savremenih teoretičara američkog strateškog realizma. Colby je služio kao zamjenik pomoćnika sekretara odbrane za strategiju i razvoj snaga u Ministarstvu odbrane SAD-a (2017–2018), gdje je bio među glavnim arhitektima Nacionalne odbrambene strategije koja je uspostavila povratak konkurencije velikih sila kao centralnu osovinu američke sigurnosne politike. Autor je knjige Strategija poricanja: Američka odbrana u dobu sukoba velikih sila (Yale University Press, 2021), fundamentalnog djela za doktrinu odvraćanja poricanjem i za ponovno uravnotežavanje sigurnosnih odgovornosti između Sjedinjenih Država i njihovih saveznika. Colby se povezuje s realističkom školom američke vanjske politike i eksplicitno se zalaže za uravnoteženiju raspodjelu sigurnosnih tereta unutar saveza, naglašavajući preuzimanje primarne odgovornosti Evrope za konvencionalnu odbranu vlastitog kontinenta u multipolarnom geopolitičkom kontekstu.
[3] Ursula von der Leyen je izjavila da Član 42.7 Ugovora o Evropskoj uniji, koji predviđa obavezu međusobne odbrane u slučaju agresije, mora biti primijenjen u praksi, a ne da ostane samo pravna formula. Naglasila je da ova klauzula nije opcionalna, već predstavlja stvarnu obavezu država članica, te da Evropa mora steći kapacitet i kredibilitet potreban da je efikasno aktivira u praksi.
