Međunarodni institut za bliskoistočne i balkanske studije (IFIMES)[1] iz Ljubljane, redovno prati i analizira ključna dešavanja na Bliskom istoku, Balkanu i po svijetu. Dejan Azeski, makedonski historičar, novinar i publicista, te član IFIMES-a, u svom članku pod naslovom „Od napetosti do transformacije: novo lice transatlantskih odnosa“ analizira najvažnije globalne izazove koji oblikuju ovu godinu.
Od Washingtona do Berlina, od Brisela do Varšave, nekada stabilna arhitektura zapadnog partnerstva trese se pod teretom nove, konfrontacijske logike. U središtu ove transformacije je američki predsjednik Donald Trump, koji u svojoj drugoj administraciji ne samo da reciklira stare sporove s Evropom, već ih radikalizira do tačke geopolitičke podjele.
Posljednjih sedmica, najave novih tarifa, oštri diplomatski napadi na evropske lidere i odluka o povlačenju hiljada američkih vojnika iz Njemačke stvorili su atmosferu koja više podsjeća na konkurentski odnos nego na savez. Evropske prijestolnice, iako oprezne u svojoj retorici, više ne kriju zabrinutost: je li ovo privremena faza - ili početak trajnog „povlačenja“ Zapada?
U Berlinu su reakcije na odluku o povlačenju oko 5.000 američkih vojnika bile formalno umjerene, ali u suštini alarmantne. Njemački savezni kancelar Friedrich Merz pokušao je smiriti tenzije insistirajući da Sjedinjene Države ostaju ključni saveznik. Ali iza diplomatskog jezika, njemački sigurnosni krugovi odluku čitaju kao signal: Washington preispituje svoju ulogu garanta evropske sigurnosti. Povlačenje ne dolazi u vakuumu. To je dio šireg strateškog preispitivanja u kojem Trumpova administracija redefinira američki vojni stav u Evropi, s fokusom na Pacifik i domovinsku sigurnost. Ali za Evropu, simbolika je jednako važna kao i sam broj. Američko prisustvo u Njemačkoj - historijsko naslijeđe Hladnog rata - nije bilo samo vojno, već i političko jamstvo transatlantske kohezije. Ono što situaciju čini još eksplozivnijom je način na koji je odluka donesena. Prema evropskim izvorima, saveznici nisu bili unaprijed obaviješteni, što je dodatno potkopalo povjerenje. U diplomatskom svijetu, proces je često jednako važan kao i politika - a u ovom slučaju, oba signaliziraju distanciranje.
Paralelno sa sigurnosnom dimenzijom, ekonomska konfrontacija dobiva novi zamah. Trumpove prijetnje povećanjem tarifa - posebno na evropsku automobilsku industriju - direktno pogađaju srž njemačke ekonomije. Analize ukazuju na to da bi samo jedan tarifni paket mogao uzrokovati gubitke od desetina milijardi eura za Njemačku. Ali tarife nisu samo ekonomski alat; one su politički instrument. Po Trumpovoj logici, trgovinski deficit nije tehnički problem, već dokaz nepravednih odnosa koji se moraju „ispraviti“ silom. Ovaj stav odguruje Evropu od tradicionalnog multilateralizma kojeg se još uvijek pridržava, i uvodi je u svijet bilateralnih pritisaka i uslovljavanja. Evropska unija, sa svoje strane, reaguje kombinacijom suzdržanosti i strateške nervoze. S jedne strane, postoji jasna spremnost za kontra-carine. S druge strane, postoji svijest da bi eskalacija mogla dovesti do šire ekonomske nestabilnosti - nešto što kontinent, već pogođen energetskim i industrijskim pritiscima, teško može sebi priuštiti.
U srži ovog sukoba leži fundamentalno neslaganje o samoj prirodi saveza. Za Trumpa, NATO i transatlantski odnosi su transakcijski: Evropa bi trebala plaćati više, preuzeti više odgovornosti i ne „iskorištavati“ američku ekonomiju. Za evropske lidere, savez je sistem zajedničkih vrijednosti i dugoročnih interesa - nešto što se ne može svesti na platni bilans.
Ova razlika postaje posebno vidljiva u kontekstu iranske krize. Evropske zemlje, odbijajući da se u potpunosti pridržavaju američke linije, našle su se pod direktnim pritiskom Washingtona. Trump je čak nazvao NATO „papirnim tigrom“, signalizirajući duboko nezadovoljstvo njihovim stavom. Rezultat je paradoks: što više SAD insistira na „većoj evropskoj odgovornosti“, to više Evropa počinje razmišljati o strateškoj autonomiji - ali bez jasnog plana kako je postići.
Iz historijske perspektive, trenutna kriza ima duboke korijene. Trgovinski sporovi između Sjedinjenih Država i Evrope nisu novi, ali nikada nisu bili toliko integrirani sa sigurnosnim pitanjima. U prošlosti su sukobi oko čelika ili avijacije koegzistirali sa stabilnom vojnom saradnjom. Danas su isprepleteni.
Ova međusobna povezanost stvara novu vrstu rizika: ekonomske tenzije mogu narušiti povjerenje u sigurnost i obrnuto. Kada evropski lideri vide da se američke tarife koriste kao politički pritisak, počinju se pitati da li se ista logika može primijeniti na sigurnosnu sferu.
U istočnoj Evropi reakcije su još intenzivnije. Zemlje poput Poljske i baltičkih država, koje su se tradicionalno oslanjale na američku vojnu zaštitu, vide svako smanjenje prisustva kao potencijalni rizik u kontekstu Vladimira Putina i ruske politike. Iako neki američki političari predlažu premještanje trupa na istok, neizvjesnost ostaje. U međuvremenu, Francuska i dijelovi EU pojačavaju retoriku o „strateškoj autonomiji“ – ideji koja je dugo bila marginalna, ali sada postaje centralna. Ipak, stvarnost je da Evropa još nema integriranu vojnu strukturu koja može zamijeniti NATO.
Možda najznačajniji aspekt trenutne situacije je psihološki. Povjerenje – najvažnija valuta u međunarodnim odnosima – ozbiljno je oštećeno. Evropski lideri više ne mogu pretpostaviti da će američka politika biti predvidljiva ili stabilna. Istovremeno, Trumpova administracija vidi evropski odgovor kao dokaz slabosti i zavisnosti.
Ovo stvara ciklus međusobnog nepovjerenja koji je teško prekinuti. Svaki novi tarifni paket, svaka nova vojna odluka, svaka javna kritika - sve to dodaje sloj trenja.
Ipak, usprkos svoj retorici i napetostima, jedna važna konstanta ostaje: međuzavisnost. Sjedinjene Države i Evropa ostaju duboko isprepletene ekonomski, vojno i politički. Čak i najoštriji kritičari s obje strane priznaju da je potpuno odvajanje nerealno.
Ali pitanje više nije hoće li odnos opstati - već u kojem obliku. Hoće li ostati klasični savez, zasnovan na povjerenju i zajedničkim vrijednostima? Ili će se transformirati u pragmatično, ponekad konfrontacijsko partnerstvo?
Trenutno, signali iz Washingtona sugeriraju ovo drugo. Trumpova politika nije izolirani skup odluka, već dosljedna vizija: Amerika kao nezavisni centar moći, koji redefinira svoje odnose u skladu sa svojim neposrednim nacionalnim interesima.
Za Evropu to znači nešto što je odavno trebalo biti postignuto - potreba za strateškom zrelošću. Može li kontinent funkcionirati bez automatske američke podrške? Može li izgraditi vlastitu sigurnosnu arhitekturu? I možda najvažnije: može li ostati ujedinjen u tom procesu?
U konačnici, kriza u transatlantskim odnosima nije samo stvar carina ili vojnih trupa. Radi se o budućnosti zapadnog svijeta kao političkog projekta. Ako je ikada postojala ideja o „Zapadu“ kao zajednici zajedničkih vrijednosti i interesa, danas je ta ideja na ozbiljnom testu.
I dok Washington i Brisel pažljivo vagaju svoje sljedeće korake, jedno je jasno: ovo nije privremena oluja. Ovo je nova klima.
Članak predstavlja stav autora i ne odražava nužno stav IFIMES-a.
Ljubljana/Washington/Skopje 21.maj 2026
[1] IFIMES - Međunarodni institut za bliskoistočne i balkanske studije, sa sjedištem u Ljubljani, Slovenija, od 2018. godine ima specijalni savjetodavni status pri Ekonomsko-socijalnom vijeću (ECOSOC) Ujedinjenih nacija u New Yorku. Institut je također izdavač međunarodne naučne revije „European Perspectives“. Više informacija dostupno je na: https://www.europeanperspectives.org/en
