Međunarodni institut za bliskoistočne i balkanske studije (IFIMES)[1] iz Ljubljane redovno prati i analizira političke, ekonomske i geopolitičke procese na Bliskom istoku, Balkanu, u Evropi i širom svijeta. U svojoj najnovijoj analizi razmatra se ključni trenutak evropskih integracija Zapadnog Balkana, pri čemu je poseban fokus stavljen na Srbiju kao centralnog političkog i stabilizacijskog aktera u regionu. Naglašava se da uspjeh evropskog puta zavisi od ubrzanja reformskih procesa, očuvanja regionalne stabilnosti, normalizacije odnosa sa susjedima te dosljedne i partnerske politike Evropske unije. Iz sveobuhvatne analize „EU i Zapadni Balkan: Srbija na raskršću reformi i geostrateških interesa“ izdvajaju se najvažniji i najrelevantniji segmenti.
Srbija se nalazi u jednoj od najznačajnijih političkih i geostrateških faza od početka procesa evropskih integracija. U trenutku kada Evropska unija redefiniše svoju sigurnosnu arhitekturu i politiku proširenja, pitanje ubrzanog pristupanja država Zapadnog Balkana nadilazi tehničko-administrativne okvire i postaje jedno od ključnih pitanja evropske sigurnosti, političke stabilnosti i geopolitičke otpornosti kontinenta.
Izjave evropske komesarke za proširenje Marte Kos (ALDE) da „Ukrajina u ratu provodi više reformi nego Zapadni Balkan u miru“ predstavljaju kontroverzan politički signal državama regiona, uključujući i Srbiju. Evropska unija, u tom kontekstu, očekuje jasnu političku volju, institucionalnu odgovornost i ubrzanu implementaciju reformi, posebno u oblastima vladavine prava, slobode medija i demokratizacije društva.
Istovremeno, IFIMES ukazuje na činjenicu da Evropska unija od početka rata u Ukrajini nije otvorila nijedno novo pregovaračko poglavlje za Srbiju, iako se Srbija u brojnim analizama posmatra kao jedan od ključnih aktera evropskih integracija na Zapadnom Balkanu. Zajedno sa Crnom Gorom, Srbija se u kontekstu kandidatskog statusa percipira kao država spremna za napredak u procesu pristupanja, pod uslovom postojanja jasnije političke volje unutar same Unije.
Iako je u regionu prisutna usporena dinamika reformskih procesa, kao i potreba za jačanjem transparentnosti, odgovornosti i institucionalnog nadzora u okviru evropskog integracionog okvira, IFIMES naglašava da percepcija sporog napretka dodatno pojačava zahtjev za preciznijim kriterijima evaluacije i dosljednijim pristupom evropskih institucija. U tom smislu, odgovornost za reformsku dinamiku ne može se jednostrano pripisivati isključivo domaćim akterima, već mora biti sagledana u širem kontekstu odnosa i politika Evropske unije prema regionu.
U tom kontekstu, IFIMES pozitivno ocjenjuje poruke iz Beograda o spremnosti da se preporuke Venecijanske komisije u vezi seta pravosudnih zakona u potpunosti implementiraju do kraja maja, što je potvrdio i ministar za evropske integracije Nemanja Starović. Takav pristup usklađivanju sa evropskim pravnim standardima i institucionalnim preporukama predstavlja važan indikator strateške opredijeljenosti Srbije ka ubrzanju evropskog puta i jačanju institucionalne kredibilnosti u procesu evropskih integracija.
Istovremeno, izjave izvjestioca Evropskog parlamenta za Srbiju Tonina Picule (S&D/SDPH) o mogućnosti preispitivanja evropskih fondova dodatno su otvorile pitanje kriterija i duplih standarda koje Brisel primjenjuje prema državama kandidatima. IFIMES ukazuje da percepcija dvojnih standarda u vrednovanju reformskih rezultata može negativno uticati na povjerenje javnosti u evropski integracioni proces. Zbog toga IFIMES upozorava da Evropska unija ne bi trebala pristupati Zapadnom Balkanu dominantno kroz logiku pritisaka i uslovljavanja, jer takav pristup može dodatno ojačati euroskepticizam i otvoriti prostor alternativnim geopolitičkim uticajima. Politika proširenja, prema ocjeni IFIMES-a, mora ostati zasnovana na partnerstvu, povjerenju i jasno definisanoj evropskoj perspektivi.
Srbija i dalje ostaje ključni faktor stabilnosti Zapadnog Balkana. Predsjednik Aleksandar Vučić, uprkos izraženim unutrašnjim političkim podjelama, zadržava poziciju centralnog političkog aktera oko kojeg se artikulišu dominantni politički procesi vlasti i opozicije. U odsustvu jasno profilisanih alternativnih političkih struktura koje bi mogle objediniti opozicioni spektar, politička stabilnost Srbije ostaje usko povezana sa ukupnom sigurnosnom i političkom arhitekturom regiona.
Dodatnu političku dinamiku donosi i najava Pokreta Snaga Srbije – BK o ponovnom aktivnom učešću na parlamentarnim izborima i u političkom životu Srbije. Nakon konsultacija sa predsjednikom Aleksandrom Vučićem, Bogoljub Karić je istakao da su izbori u ovom trenutku potrebni radi smanjenja političkih tenzija te otvaranja šireg društvenog dijaloga, u koji bi trebalo uključiti i opoziciju kao i tzv. studentsku listu. IFIMES ocjenjuje da širenje političke ponude i političkog spektra može dodatno doprinijeti institucionalnoj stabilizaciji te ublažavanju društvene i političke polarizacije.
U širem reformskom okviru, predsjednik Srbije Aleksandar Vučić predstavio je plan razvoja države zasnovan na pet strateških prioriteta, koji obuhvataju reformu državne uprave, povećanje produktivnosti, transformaciju obrazovnog sistema, jačanje energetske sigurnosti i ubrzani tehnološki razvoj.
Prvi segment odnosi se na racionalizaciju i modernizaciju državnog aparata kroz smanjenje broja članova Vlade, državnih sekretara, pomoćnika ministara i administrativnih struktura koje nemaju funkcionalnu opravdanost. Poseban akcenat stavljen je na deregulaciju i uklanjanje administrativnih barijera koje utiču na konkurentnost tržišta i cijene proizvoda u Srbiji.
Drugi prioritet odnosi se na povećanje produktivnosti rada i jačanje radne discipline. U tom kontekstu naglašava se potreba većeg stepena angažovanosti i konkurentnosti ekonomije u uslovima intenzivne globalne tržišne utakmice, posebno u odnosu na vodeće svjetske ekonomije.
Treći pravac reformi usmjeren je na duboku transformaciju obrazovnog sistema, sa posebnim fokusom na veću otvorenost prema međunarodnim obrazovnim standardima i jačanje dualnog modela obrazovanja, koji bi obrazovni sistem snažnije povezao sa potrebama tržišta rada i tehnološkog razvoja.
Četvrti strateški prioritet odnosi se na energetsku sigurnost i razvoj novih energetskih kapaciteta, uključujući nuklearnu energiju, infrastrukturne projekte i diversifikaciju energetskih izvora. Poseban izazov predstavlja obezbjeđivanje stručnih i finansijskih kapaciteta za dugoročnu energetsku transformaciju države.
Peti segment reformskog plana fokusiran je na ubrzano usvajanje savremenih tehnologija, razvoj robotike, vještačke inteligencije i digitalne infrastrukture. U tom kontekstu posebno se naglašava značaj razvoja data centara i tehnoloških kapaciteta kao ključnih elemenata buduće ekonomske konkurentnosti Srbije.
Međunarodni institut IFIMES smatra da Srbija ima historijsku priliku da kroz ubrzane reforme, institucionalno usklađivanje sa Evropskom unijom i odgovornu regionalnu politiku dodatno učvrsti svoju poziciju ključnog faktora stabilizacije Zapadnog Balkana. Istovremeno, Evropska unija se poziva na veću stratešku dosljednost, imajući u vidu da politika proširenja danas predstavlja ne samo administrativni proces, već i pitanje dugoročne sigurnosti, političke kohezije i geopolitičke stabilnosti evropskog kontinenta.
Prema ocjeni IFIMES-a, odnosi između srpskog i bošnjačkog naroda predstavljaju jedan od najosjetljivijih i strateški najvažnijih faktora političke stabilnosti na Zapadnom Balkanu. Ti odnosi nadilaze bilateralni okvir i imaju direktne implikacije na stabilnost Srbije, Bosne i Hercegovine, kao i na širu sigurnosnu i političku arhitekturu regiona.
Normalizacija i dugoročno unapređenje tih odnosa smatraju se ključnim za prevazilaženje historijskih opterećenja, političkih tenzija i međusobnog nepovjerenja koje i dalje oblikuje savremene regionalne procese. U tom smislu, riječ je ne samo o političkom, već i o društvenom, sigurnosnom i razvojnom pitanju koje direktno utiče na funkcionalnost institucija i nivo regionalne saradnje.
IFIMES naglašava da je za održivu stabilizaciju neophodan kontinuiran, institucionalizovan i dugoročan politički dijalog, koji ne smije biti sveden na povremene ili krizne kontakte. Jednako su važni međusobno uvažavanje političkih stavova, osjetljivosti identiteta i legitimnih interesa svih aktera, uz postepeno smanjenje konfrontacione retorike koja dodatno otežava izgradnju povjerenja. U tom smislu, obje strane trebale bi dodatno insistirati na dijalogu i njegovom što skorijem otpočinjanju, kako bi se stvorili uslovi i za uključivanje Bosne i Hercegovine u širi paket evropske integracije EU.
Poseban značaj pridaje se jačanju zajedničkih ekonomskih i razvojnih interesa, pri čemu ekonomska saradnja, infrastrukturno povezivanje i regionalni projekti mogu predstavljati ključni mehanizam dugoročne stabilizacije. Ekonomska međuzavisnost i zajednički razvojni kapaciteti djeluju kao korektiv političkim tenzijama i podstiču praktičnu saradnju u stabilnijem regionalnom okviru.
IFIMES zaključuje da bez stabilnih, predvidivih i konstruktivnih odnosa između srpskog i bošnjačkog naroda nije moguće trajno osigurati političku stabilnost ni u Srbiji ni u Bosni i Hercegovini, niti održivu stabilnost Zapadnog Balkana u cjelini.
U istom kontekstu, regionalna stabilnost ostaje povezana i sa situacijom na Kosovu te nastavkom dijaloga između Beograda i Prištine posredstvom EU. Najava vanrednih parlamentarnih izbora zakazanih za 7. juni 2026. godine dodatno povećava političku neizvjesnost, dok bi nedostatak institucionalne transparentnosti i inkluzivnog dijaloga mogao produbiti polarizaciju i usporiti procese regionalne stabilizacije i evropskih integracija.
IFIMES ukazuje na značaj nedavne konferencije „TradFest“ u Zagrebu, na kojoj su predstavnici radikalnih desničarskih krugova razmatrali buduću sigurnosnu arhitekturu regiona, položaj Bosne i Hercegovine i moguće redefinisanje geopolitičkih uticaja na Zapadnom Balkanu. Događaj, organizovan u okviru ultrakonzervativnih struktura uz podršku pojedinih međunarodnih i regionalnih aktera, dodatno je povećao osjetljivost tematike.
U tom kontekstu, pojava narativa o „novim mapama“, neformalnim sferama uticaja i političkom restrukturiranju regiona predstavlja potencijalni rizik za dugoročnu stabilnost. Posebno zabrinjava svako ponovno otvaranje pitanja unutrašnje teritorijalne reorganizacije Bosne i Hercegovine, uključujući ideje o tzv. „trećem entitetu“, što se ocjenjuje kao ozbiljan izazov ustavno-pravnom poretku i faktor destabilizacije u širem regionalnom kontekstu. Dodatnu osjetljivost unose i raniji „non-paper“ koncepti, koji su u dijelu javnosti povezivani s pojedinim regionalnim akterima, uključujući i Hrvatsku, te su otvorili prostor za različite interpretacije i porast političkih tenzija.
IFIMES naglašava da odgovornost svih političkih aktera u regionu mora biti usmjerena ka deeskalaciji i konstruktivnom djelovanju, a ne ka produbljivanju podjela kroz različita tumačenja evropskih vrijednosti. Stabilnost Zapadnog Balkana ne može se zasnivati na konceptima etničke teritorijalizacije, već isključivo na jačanju institucija, vladavini prava i dosljednom poštovanju suvereniteta i teritorijalnog integriteta država.
Posebno zabrinjavaju pokušaji uspostavljanja paralelnih političkih i institucionalnih mehanizama izvan formalnih državnih okvira, naročito u Bosni i Hercegovini, što može dovesti do dodatne etničke i političke fragmentacije, slabljenja institucija i rasta regionalnih tenzija.
Zbog toga se ističe potreba jačanja političkog dijaloga u regionu, uključivanja parlamentarnih stranaka, akademske zajednice i civilnog društva, kao i uspostavljanja nove regionalne platforme saradnje zasnovane na evropskim vrijednostima, ekonomskom povezivanju i međusobnom povjerenju.
U tom okviru, IFIMES ocjenjuje kao ohrabrujuće poruke predsjednika Aleksandra Vučića o važnosti razvijanja i očuvanja dobrih odnosa između Srba i Bošnjaka, koji predstavljaju jedan od ključnih preduslova stabilnosti Srbije, Bosne i Hercegovine i šireg regiona.
U ekonomskom segmentu, projekcije MMF-a za 2026. godinu ukazuju na realni rast BDP-a Srbije od 3 do 4%, inflaciju u rasponu od 3,2 do 4,0% te stopu nezaposlenosti između 8,4 i 8,8%. Fiskalna pozicija ostaje stabilna, uz deficit ispod 3% BDP-a i javni dug na nivou od oko 46–47%, dok negativan saldo tekućeg računa od -5 do -6% BDP-a odražava dominantno investicioni karakter uvoza i izražen trgovinski deficit. Ovi pokazatelji ukazuju na stabilan makroekonomski okvir koji bi se u narednom periodu mogao dodatno poboljšati, posebno kroz jačanje investicionog ciklusa i sezonski uticaj ljetne aktivnosti.
Za 2026. godinu Srbija bilježi i projekciju privrednog rasta od oko 2,8%, uz očekivanje da bi, zahvaljujući snaženju građevinskog sektora i investicione dinamike, rast mogao dostići i 3%. U srednjoročnom okviru predviđa se da će srpska ekonomija u 2027. godini rasti brže od globalnog prosjeka, pa čak i dvostruko brže od razvijenih ekonomija. U prvom kvartalu tekuće godine očekuje se rast od oko 3%, odnosno između 3,0 i 3,1%, dok Srbija izdvaja oko 7% BDP-a za kapitalne investicije, što je svrstava među zemlje sa značajnim nivoom javnih ulaganja.
Tekuća godina ocjenjuje se kao ekonomski uspješnija od prethodne, što potvrđuje kontinuitet pozitivnih trendova, ali i potrebu za nastavkom strukturnih reformi. Naglašava se da su dubinske promjene i zahtjevni reformski zahvati neophodni za očuvanje razvojne dinamike, posebno u pravcu povećanja produktivnosti rada i jačanja radne angažovanosti.
IFIMES ocjenjuje da makroekonomske politike Srbije pokazuju otpornost u uslovima globalne neizvjesnosti, ali istovremeno upozorava na izražene geopolitičke rizike, eksternu ranjivost i potrebu za dubljim strukturnim reformama, posebno u oblasti investicione klime i institucionalne predvidivosti. Strukturni potencijal zemlje proizlazi iz demografskog i tržišnog kapaciteta, industrijske osnove, izvozne orijentacije, infrastrukturnog i energetskog razvoja te kontinuiranog priliva stranih direktnih investicija.
Predsjednik Srbije Aleksandar Vučić posebno ističe značaj energetske sigurnosti, razvoja nuklearnih i modularnih elektrana, reformi sektora obrazovanja i bezbjednosti, kao i ulogu stranih direktnih investicija, koje su u 2025. godini premašile 3,5 milijardi eura.
IFIMES smatra da su stabilizacija energetskog sektora i završetak ključnih strateških aranžmana, uključujući pitanje Naftne industrije Srbije (NIS), od presudnog značaja za dalji rast životnog standarda i planirano povećanje penzija. Pitanje vlasničke i upravljačke strukture u NIS-u, u tom kontekstu, zahtijeva rješenja koja će obezbijediti dugoročnu energetsku i ekonomsku stabilnost države.
U širem analitičkom okviru, Srbija se pozicionira kroz tri ključne uloge: kao politički stabilizator regiona, kao subjekt evropske transformacijske politike i kao geopolitički faktor u širem evropskom okruženju. Prema ocjeni IFIMES-a, 2026. godina može predstavljati relativno povoljan ekonomski period, ali u uslovima znatno složenijeg i nepredvidivog globalnog konteksta.
U savremenim analizama Međunarodnog instituta za bliskoistočne i balkanske studije (IFIMES), Srbija se posmatra kao država u fazi izražene strateške ambivalentnosti, u kojoj se proces unutrašnje političke konsolidacije prepliće sa složenim dinamikama vanjskopolitičkog pozicioniranja. Posebno se izdvaja balansiranje između evropske integracione agende i održavanja funkcionalnih odnosa s alternativnim centrima moći, uz postupno otopljavanje i unapređenje odnosa sa Sjedinjenim Američkim Državama, kao i očuvanje dobrih odnosa s Rusijom i Kinom. Takva politika višestrukog oslonca, iako pruža određeni stepen fleksibilnosti u vanjskopolitičkom djelovanju, istovremeno generira dugoročnu neizvjesnost u pogledu potpunog usklađivanja sa Zajedničkom vanjskom i sigurnosnom politikom Evropske unije.
Unutrašnji politički kontekst obilježen je centralizacijom procesa odlučivanja, asimetričnim odnosom između izvršne vlasti i institucija, kao i izazovima u oblasti vladavine prava, medijskih sloboda i funkcionisanja opozicionog spektra. Ovi elementi se u IFIMES-ovim analizama dovode u vezu sa sporijim tempom demokratizacije i institucionalne konsolidacije.
Posebno mjesto zauzima proces normalizacije odnosa Beograda i Prištine, koji se tretira kao ključni test kredibiliteta evropske orijentacije Srbije, ali i kao jedan od centralnih faktora regionalne stabilnosti Zapadnog Balkana. Implementacijski jaz između postignutih sporazuma i njihove praktične primjene ostaje jedno od glavnih ograničenja napretka.
Ekonomski aspekt pokazuje relativnu makroekonomsku stabilnost i rast, ali uz izražene strukturne slabosti koje se ogledaju u zavisnosti od stranih direktnih investicija, regionalnim disparitetima i nedovoljno razvijenim institucionalnim kapacitetima, zbog čega se ekonomski napredak ne prevodi u potpunu strukturnu transformaciju privrede i društva.
Međunarodni institut IFIMES smatra da je ključna karakteristika Srbije održavanje ravnoteže između različitih geopolitičkih i unutrašnjih pritisaka, što produžava njen tranzicioni politički i ekonomski karakter, ali istovremeno ostavlja prostor za različite scenarije daljeg strateškog razvoja.
Ljubljana/Washington/Brisel/Beograd, 13. maj 2026
[1] IFIMES – Međunarodni institut za bliskoistočne i balkanske studije sa sjedištem u Ljubljani,i Slovenija, ima specijalni savjetodavni status pri Ekonomsko-socijalnom vijeću ECOSOC/UN, New York, od 2018.godine i izdavač je međunarodne naučne revije „European Perspectives“, link: https://www.europeanperspectives.org/en
