Međunarodni institut za bliskoistočne i balkanske studije (IFIMES)[1] iz Ljubljane redovno prati i analizira dešavanja na Bliskom istoku, Balkanu i drugim dijelovima svijeta. Nova IFIMES-ova analiza razmatra ekonomski uspon Srbije, pri čemu posebno ističe rast zarada, priliv investicija i intenzivan infrastrukturni razvoj, ali upozorava da će održivost budućeg razvoja zavisiti od sposobnosti Srbije da svoj razvojni model usmjeri prema znanju, inovacijama, većoj produktivnosti i dubljoj evropskoj integraciji. Iz analize „Srbija 2026: Od investicionog modela ka ekonomiji znanja i regionalnom liderstvu“ izdvajamo najvažnije nalaze i ocjene.
Srbija je tokom posljednje decenije ostvarila jedan od najdinamičnijih ekonomskih uspona na Zapadnom Balkanu. Rast zarada, priliv investicija, razvoj infrastrukture i IT sektora te aktivna razvojna politika države značajno su ojačali njenu regionalnu ekonomsku poziciju. Nakon investicione faze razvoja, ključni faktori buduće konkurentnosti postaju znanje, produktivnost, inovacije i domaća dodana vrijednost.
Prosječna neto plata porasla je sa 366 eura 2012. godine na 1.036 eura u martu 2026. godine, što predstavlja rast od 183% i prvi put Srbiju svrstava među zemlje regiona s prosječnom platom višom od 1.000 eura.
Ekonomski uspon Srbije više nije samo pitanje nacionalnog prosperiteta. Kao najveća ekonomija Zapadnog Balkana, Srbija svojim ekonomskim kapacitetom sve snažnije oblikuje regionalne tokove, infrastrukturno povezivanje, investicione odluke i ekonomsku stabilnost, otvarajući prostor da se pozicionira kao regionalni ekonomski hub.
U tom kontekstu, ekonomska konkurentnost postaje jedan od važnih elemenata regionalne moći. Država koja raspolaže većim tržištem, razvijenijom infrastrukturom, većim investicionim kapacitetom i snažnijim izvoznim potencijalom ima i veći prostor za oblikovanje regionalnih ekonomskih odnosa.
Međutim, ekonomska veličina sama po sebi ne garantuje dugoročnu održivost. Srbija se zato nalazi pred novom razvojnom dilemom: kako ostvareni rast pretvoriti u dugoročnu produktivnost, tehnološku konkurentnost i veću domaću dodanu vrijednost.
Rast minimalne zarade predstavlja još jedan pokazatelj promjene socioekonomske slike Srbije. Prijedlog da se minimalna zarada poveća sa sadašnjih oko 550 na 600 eura nastavlja trend kontinuiranog rasta najnižih primanja. Poređenja radi, minimalna zarada je 2010. godine iznosila oko 15.000 dinara, a primala ju je približno trećina do dvije petine miliona zaposlenih, odnosno između 350.000 i 400.000 radnika. Ovaj trend ukazuje na značajan rast nominalnih primanja u Srbiji, ali istovremeno otvara pitanje u kojoj mjeri povećanje minimalne zarade prati rast produktivnosti, troškova života i realne kupovne moći stanovništva.
Jedan od najvažnijih pokretača srpskog ekonomskog razvoja bile su strane direktne investicije (FDI). Srbija se tokom posljednje decenije profilisala kao jedna od značajnih investicionih destinacija u jugoistočnoj Evropi, posebno u automobilskoj industriji, IT sektoru, energetici, infrastrukturi, logistici i prerađivačkoj industriji.
Takav model donio je nova radna mjesta, povećanje izvoza, rast budžetskih prihoda i jačanje ekonomske otpornosti.
Ipak, IFIMES smatra da se uspješnost investicionog modela više ne može mjeriti samo vrijednošću privučenog kapitala ili brojem otvorenih radnih mjesta. Ključno pitanje naredne razvojne faze jeste koliko domaća ekonomija može apsorbirati tehnologiju, znanje i upravljačke kapacitete stranih investitora.
Drugim riječima, Srbija mora preći sa logike „privući investiciju“ na logiku „stvoriti domaću vrijednost“.
To podrazumijeva snažnije povezivanje stranih kompanija sa domaćim dobavljačima, razvoj domaćih kompanija koje mogu učestvovati u međunarodnim lancima vrijednosti i povećanje udjela proizvoda i usluga visoke dodane vrijednosti.
Drugi stub ekonomskog uspona predstavlja intenzivan infrastrukturni ciklus. Izgradnja autoputeva i brzih saobraćajnica, modernizacija željeznice, ulaganja u energetiku, logistiku i digitalnu infrastrukturu stvaraju osnovu za dugoročnu ekonomsku konkurentnost. Infrastruktura, međutim, više nije samo ekonomska kategorija. Ona postaje i geopolitički resurs.
Država koja kontroliše ili razvija ključne transportne, energetske, digitalne i logističke koridore dobija dodatni uticaj na regionalne ekonomske tokove. Srbija se zbog svog geografskog položaja nalazi na raskrsnici važnih evropskih i regionalnih pravaca, što joj daje potencijal da postane jedno od ključnih logističkih čvorišta Zapadnog Balkana.
Zbog toga će povezivanje Srbije sa Bosnom i Hercegovinom, Hrvatskom, Crnom Gorom, Sjevernom Makedonijom i Albanijom imati značaj koji nadilazi nacionalne infrastrukturne interese.
Srpski razvojni model karakteriše snažna i aktivna uloga države u usmjeravanju investicija, razvoju infrastrukture i definisanju strateških prioriteta. Takav pristup omogućio je brzu realizaciju velikih projekata i privlačenje značajnog investicionog kapitala, ali istovremeno zahtijeva snažne institucije, transparentnost i jasna pravila tržišne utakmice. Dugoročni uspjeh ovog modela zavisit će upravo od toga može li se efikasna državna razvojna politika povezati s jačanjem konkurencije, nezavisnih institucija, predvidivog pravnog okvira i odgovornosti javnog sektora. Ekonomski rast bez odgovarajućeg institucionalnog razvoja dugoročno može proizvesti ozbiljna ograničenja.
Jedan od najvidljivijih rezultata ekonomskog razvoja jeste rast zarada, penzija i minimalnih primanja. Prema dostavljenim podacima, prosječna penzija povećana je sa 204 eura 2012. godine na 484 eura u aprilu 2026. godine, dok je minimalna neto zarada u istom periodu porasla sa 153 na 541 euro. Ovi pokazatelji ukazuju na to da su se efekti ekonomskog rasta proširili izvan uskog kruga investitora i makroekonomskih pokazatelja.
Ipak, za realnu procjenu životnog standarda potrebno je istovremeno uzeti u obzir inflaciju, troškove stanovanja, cijene energije, produktivnost rada, regionalne razlike i kupovnu moć stanovništva. Rast nominalnih primanja stoga predstavlja važan pokazatelj ekonomskog napretka, ali sam po sebi nije dovoljan za ocjenu ukupnog kvaliteta ekonomskog razvoja.
Jedna od najvažnijih razvojnih prednosti Srbije jeste ljudski kapital u oblasti informacionih tehnologija, matematike, inženjerstva, nauke i inovacija.
IT sektor se već profilisao kao jedan od najdinamičnijih dijelova srpske ekonomije, a izvoz IT usluga prema podacima iz analize premašuje dvije milijarde eura godišnje. Upravo ovdje se nalazi jedna od ključnih mogućnosti za narednu fazu razvoja Srbije.
Ako je prva faza ekonomskog uspona bila zasnovana na kapitalu, investicijama i infrastrukturi, druga bi trebala biti zasnovana na znanju, inovacijama, istraživanju, tehnologiji i domaćim kompanijama visoke dodane vrijednosti.
To bi Srbiji omogućilo da se postepeno pomjeri iz pozicije proizvodne baze prema poziciji regionalnog centra za razvoj proizvoda, tehnologija i usluga.
Među najvećim rizicima budućeg razvoja Srbije nalaze se negativni demografski trendovi te odlazak mladih i visokoobrazovanih ljudi. Nedostatak kvalifikovane radne snage može usporiti ekonomski rast, dok odlazak obrazovanih predstavlja gubitak ljudskog kapitala u koji su društvo i država već investirali.
Demografija zato nije samo socijalno, već i pitanje nacionalne ekonomske konkurentnosti i dugoročne državne moći, na šta upozorava i aktuelni predsjednik Srbije Aleksandar Vučić.
Srbija će morati povećavati produktivnost, zadržavati i privlačiti talente, podsticati povratak dijaspore te stvarati nova radna mjesta u sektorima visoke dodane vrijednosti.
Kao najveća ekonomija Zapadnog Balkana, Srbija ima potencijal da postane jedan od ključnih pokretača regionalne ekonomske integracije. Unapređenje infrastrukture i bolje povezivanje Beograda sa Sarajevom, Zagrebom, Skopljem, Podgoricom, Tiranom i drugim regionalnim centrima mogli bi doprinijeti stvaranju funkcionalnijeg i konkurentnijeg regionalnog tržišta.
Za investitore bi integrisano tržište Zapadnog Balkana bilo znatno privlačnije od fragmentiranih nacionalnih tržišta. Zbog toga razvoj regionalne infrastrukture, slobodnije kretanje roba, ljudi, kapitala i usluga, kao i usklađivanje ekonomskih pravila, mogu predstavljati važne instrumente za privlačenje novih investicija i jačanje konkurentnosti regiona.
U tom smislu, ekonomska integracija može postati jedan od najefikasnijih instrumenata za smanjenje političkih tenzija i izgradnju međusobnog povjerenja. Međutim, njen uspjeh neće zavisiti samo od infrastrukture i trgovinske povezanosti, već i od kvaliteta institucija, tehnološke konkurentnosti, obrazovanja, produktivnosti, finansijske snage i sposobnosti država da zajednički stvaraju regionalna javna dobra.
Posebna karakteristika Srbije jeste visok stepen ekonomske povezanosti sa Evropskom unijom, dok politička i institucionalna integracija zaostaju. Time nastaje svojevrsni paradoks: srpska ekonomija duboko je uključena u evropske proizvodne, trgovinske i logističke lance, dok političko i institucionalno približavanje EU napreduje znatno sporije.
Za Srbiju to znači da će buduća konkurentnost sve više zavisiti od sposobnosti da svoje ekonomske kapacitete uskladi sa evropskim standardima u oblastima vladavine prava, kvaliteta institucija, tržišne konkurencije, javnih nabavki i regulatornog okvira. Istovremeno, za Evropsku uniju Srbija predstavlja važan ekonomski i geopolitički faktor u procesu integracije Zapadnog Balkana.
Promijenjena evropska sigurnosna arhitektura, globalno nadmetanje velikih sila i potreba za jačanjem evropske konkurentnosti dodatno povećavaju strateški značaj regiona. Zbog toga stepen povezanosti Srbije sa EU ne treba mjeriti samo političkim deklaracijama, već konkretnim pokazateljima – obimom trgovine, prilivom stranih direktnih investicija, vlasničkom strukturom kompanija, uključenosti u evropske proizvodne lance i stepenom regulatorne usklađenosti.
Ekonomski razvoj Srbije odvija se u složenom geopolitičkom okruženju, u kojem država nastoji održavati različite ekonomske i političke veze, dok je njena ekonomija istovremeno sve snažnije povezana sa Evropskom unijom. U takvim okolnostima ekonomsku politiku više nije moguće posmatrati odvojeno od geopolitike. Investicije, energetska infrastruktura, transportni koridori, digitalne mreže, tehnološke kompanije i pristup velikim tržištima postaju sastavni elementi geopolitičkog pozicioniranja države. Za Srbiju će zato biti ključno da ekonomske odnose pretvori u instrument dugoročne strateške autonomije, a ne u izvor novih oblika zavisnosti.
Srbija je tokom posljednje decenije ostvarila značajan ekonomski iskorak. Rast zarada, priliv stranih investicija, infrastrukturni razvoj, širenje IT sektora i aktivna razvojna politika države stvorili su novu ekonomsku realnost u kojoj Srbija predstavlja jednu od ključnih ekonomija Zapadnog Balkana. Međutim, model koji je omogućio dosadašnji rast neće nužno biti dovoljan za narednu fazu razvoja. Naredna decenija zahtijeva prelazak sa ekonomije zasnovane prvenstveno na investicijama, relativno jeftinoj radnoj snazi i infrastrukturi prema ekonomiji zasnovanoj na znanju, produktivnosti, inovacijama, domaćem kapitalu i tehnološkoj izvrsnosti.
Ključni izazov Srbije zato više nije samo kako privući kapital, već kako stvarati znanje, razvijati tehnologije i izgraditi kompanije sposobne da konkurišu na globalnom tržištu. Ukoliko uspije u tom prelasku, Srbija bi mogla postati ne samo najveća ekonomija Zapadnog Balkana, već i jedan od glavnih centara regionalne proizvodnje, tehnologije, logistike i inovacija.
Takav razvoj imao bi posljedice koje bi prevazilazile granice Srbije. Ekonomski snažnija i bolje povezana Srbija mogla bi postati važan pokretač regionalne integracije i stabilnosti. Istovremeno, njena dugoročna evropska perspektiva zavisit će od toga hoće li ekonomski napredak biti praćen jednako snažnim razvojem institucija, vladavine prava i demokratskih standarda.
Srbija se stoga nalazi na prelomu između dvije razvojne faze: prve, u kojoj su dominantnu ulogu imali kapital i infrastruktura, i druge, u kojoj će presudni resurs biti znanje. Sposobnost da napravi taj razvojni zaokret u velikoj će mjeri odrediti njenu ekonomsku i geopolitičku poziciju tokom naredne decenije. Buduća moć Srbije neće zavisiti samo od toga koliko kapitala može privući, nego od toga koliko znanja, tehnologije i domaće vrijednosti može proizvesti.
Ljubljana/Washington/Brisel/Beograd, 14. septembar 2026
[1] IFIMES – Međunarodni institut za bliskoistočne i balkanske studije sa sjedištem u Ljubljani, Slovenija, ima specijalni savjetodavni status pri Ekonomsko-socijalnom vijeću ECOSOC/UN, New York, od 2018.godine i izdavač je međunarodne naučne revije „European Perspectives“, link: https://www.europeanperspectives.org/en
