Međunarodni institut za bliskoistočne i balkanske studije (IFIMES)[1] iz Ljubljane redovno prati procese evropskih integracija i transformaciju odnosa između Evropske unije i Zapadnog Balkana. Povodom najavljenog samita EU – Zapadni Balkan, koji će se održati 5. juna u Tivtu (Crna Gora), IFIMES ocjenjuje da se radi o jednom od najznačajnijih političkih događaja za budućnost evropskog kontinenta u posljednjoj deceniji. Iz sveobuhvatne analize „Tivat 2026: EU pred izborom između fazne integracije Zapadnog Balkana i strateške blokade proširenja u uslovima globalne geopolitičke konkurencije“ izdvajaju se najvažniji i najrelevantniji segmenti koji ukazuju na ključne trendove, izazove i moguće pravce razvoja procesa evropskih integracija.
Povodom najavljenog samita EU – Zapadni Balkan, koji će se održati 5. juna u Tivtu (Crna Gora), IFIMES ocjenjuje da se radi o jednom od najznačajnijih političkih trenutaka za budućnost evropskog kontinenta u posljednjoj deceniji, posebno u kontekstu procesa proširenja Evropske unije na Zapadni Balkan.
Ovaj samit dolazi u trenutku kada se proces proširenja EU nalazi između dva suprotstavljena trenda: s jedne strane institucionalnog zamora i unutrašnjih podjela unutar Unije, a s druge strane sve izraženijih geopolitičkih potreba za stabilizacijom istočne Evrope i Zapadnog Balkana.
Sve intenzivnije se u evropskim političkim i diplomatskim krugovima razmatra koncept prema kojem bi države Zapadnog Balkana mogle postati članice Evropske unije bez punog prava veta u početnoj ili tranzicijskoj fazi članstva.
Ovakav model, koji se sve češće opisuje kao „fazna integracija“ ili „ograničeni suverenitet u odlučivanju“, predstavlja pokušaj prevazilaženja višedecenijskih blokada u procesu proširenja, koje proizlaze iz institucionalnog konsenzusa kao temeljnog mehanizma odlučivanja u Evropskoj uniji.
U tom kontekstu, inicijativa koju su politički artikulirali premijer Albanije Edi Rama i predsjednik Srbije Aleksandar Vučić, a koja podrazumijeva ubrzano pristupanje uz redefinisanje prava glasa u institucijama Evropske unije, dobija sve veću pažnju kao potencijalni model kompromisa između imperativa proširenja i potrebe očuvanja funkcionalnosti Unije.
U zajedničkom autorskom tekstu[2] objavljenom u Frankfurter Allgemeine Zeitungu, premijer Albanije Edi Rama i predsjednik Srbije Aleksandar Vučić pozvali su na ubrzani proces pristupanja Evropskoj uniji kroz model fazne integracije koji bi uključivao odricanje od prava veta u početnoj fazi članstva.
Oni su taj pristup opisali kao „realističan put ka Evropskoj uniji“, uz postepenu integraciju u jedinstveno tržište i Schengen zonu, s ciljem jačanja stabilnosti i ubrzanja procesa proširenja, bez dodatnog opterećivanja institucionalnog sistema odlučivanja Unije.
Ovaj pristup, iako nekonvencionalan, odražava realnost u kojoj se Evropska unija suočava sa izazovom kako proširiti članstvo bez paralize vlastitog sistema odlučivanja.
Jedan od ključnih elemenata savremene debate o proširenju Evropske unije jeste odnos između procesa integracije Ukrajine i Zapadnog Balkana, koji sve više dobija obilježja konkurencije prioriteta u okviru same EU agende.
Evropska komesarka za proširenje Marta Kos u svojim istupima naglašava potrebu ubrzanja reformskih procesa i diferenciranog pristupa državama kandidatima, pri čemu se u dijelu evropskih institucija sve izraženije ističe percepcija da je Ukrajina, uslijed ratnih okolnosti, ostvarila dinamičniji reformski napredak u odnosu na pojedine zemlje Zapadnog Balkana.
Takav narativ, međutim, u regionu Zapadnog Balkana proizvodi osjećaj političke marginalizacije i dodatno narušava kredibilitet politike proširenja Evropske unije.
Istovremeno, dio evropskih političkih aktera, uključujući i mađarskog premijera Petera Magyara, zagovara ubrzano i strateški usmjereno proširenje Evropske unije, upozoravajući da bi birokratska inertnost Brisela mogla dovesti do slabljenja političkog uticaja EU u njenom neposrednom susjedstvu. U tom kontekstu, prioritet se sve izraženije daje integraciji država Zapadnog Balkana u Evropsku uniju.
Njemačka, kao jedna od ključnih država članica Evropske unije, posljednjih mjeseci intenzivira retoriku o potrebi za „vjerodostojnim proširenjem EU“. Stavovi njemačkog kancelara Friedricha Merza naglašavaju da evropska perspektiva Zapadnog Balkana ostaje strateški prioritet, ali uz dosljedno insistiranje na reformama, vladavini prava i jačanju institucionalne stabilnosti u državama kandidatima.
Proces proširenja traje već duže vrijeme, što sve izraženije stvara frustraciju kako među državama kandidatima, tako i unutar samih država članica Evropske unije. U tom kontekstu, pismo[3] kancelara Merza upućeno predsjedniku Evropskog vijeća Antoniju Costi, predsjedavajućem Vijeća EU — kiparskom predsjedniku Nikosu Christodoulidesu — te predsjednici Evropske komisije Ursula von der Leyen naglašava da je proširenje Evropske unije postalo geopolitička nužnost.
U cilju ubrzanja integracionih procesa u odnosu na Zapadni Balkan i Moldaviju, Merz predlaže model koji uključuje privilegiran pristup jedinstvenom tržištu, status posmatrača u institucijama Evropske unije te postepenu integraciju u procese donošenja odluka. Istovremeno, poziva na otvaranje svih pregovaračkih poglavlja za Ukrajinu, uz ideju njenog snažnijeg institucionalnog vezivanja za Evropsku uniju kroz oblik „pridruženog članstva“ i prije formalnog pristupanja. U tom okviru zagovara i veće učešće Ukrajine u institucijama EU, kao i u zajedničkoj sigurnosnoj i vanjskoj politici, uz postepeno usklađivanje nacionalnog zakonodavstva sa pravnom tekovinom Evropske unije.
Ovakav pristup odražava složenu dilemu s kojom se suočava Evropska unija: kako istovremeno očuvati geopolitičku relevantnost i stabilizacijski kapacitet prema susjedstvu, a ujedno zadržati unutrašnju koheziju i funkcionalnost u uslovima već proširenog i institucionalno sve kompleksnijeg sistema odlučivanja.
U tom kontekstu, ideja faznog članstva bez prava veta može se interpretirati kao jedan od mogućih kompromisnih modela između imperativa političkog proširenja i zahtjeva za očuvanjem institucionalne održivosti Evropske unije.
Zapadni Balkan ostaje prostor intenzivne geopolitičke konkurencije. Ruska Federacija i Kina kontinuirano jačaju svoj politički, energetski i infrastrukturni uticaj u regionu, koristeći institucionalne slabosti i sporost procesa evropskih integracija.
S druge strane, Sjedinjene Američke Države sve otvorenije podržavaju ubrzanu integraciju Zapadnog Balkana i istočne Evrope u euroatlantski okvir, posmatrajući stabilizaciju regiona kao sastavni dio šire strategije evropske i transatlantske sigurnosti.
U tom kontekstu može se posmatrati i komunikacija predsjednika Srbije Aleksandra Vučića, uključujući njegovo pismo[4] objavljeno putem američkog medija Fox News upućeno predsjedniku Sjedinjenih Američkih Država Donaldu Trumpu, u kojem se naglašava potreba za balansiranjem između globalnih centara moći i očuvanjem regionalne stabilnosti. U pismu se ukazuje na kritički odnos dijela evropskog političkog establišmenta prema politici „America First“ i sve izraženije distanciranje od Sjedinjenih Država, uz ocjenu da takvi trendovi mogu oslabiti transatlantske odnose, dok se koncept „strateške autonomije“ Evrope interpretira kao oblik postepenog udaljavanja od Washingtona.
Istovremeno se ističe da je Srbija razvila specifično afirmativan odnos prema Sjedinjenim Državama i Donaldu Trumpu, usprkos historijskim traumama, te da Beograd svoju budućnost vidi kao most između Evrope i Amerike kroz jačanje ekonomskog partnerstva, privlačenje investicija i razvoj strateške saradnje zasnovane na zajedničkim interesima i očuvanju regionalne stabilnosti.
Ovakva multipolarna konkurencija dodatno pojačava strateški značaj samita u Tivtu, koji time nadilazi regionalni okvir i postaje dio šire geopolitičke arhitekture evropskog kontinenta.
Jedno od centralnih pitanja budućnosti Evropske unije odnosi se na mehanizam odlučivanja zasnovan na konsenzusu i pravu veta.
Sve veći broj analitičara upozorava da pravo veta u proširenoj Evropskoj uniji može postati strukturalna prepreka efikasnom funkcionisanju i donošenju odluka na nivou Unije. Zbog toga se sve češće razmatraju modeli prema kojima bi nove članice sa Zapadnog Balkana imale ograničeno pravo odlučivanja u početnoj fazi članstva.
Iako politički osjetljiv i kontroverzan, ovakav pristup se sve više pojavljuje kao jedan od rijetkih realističnih kompromisa između imperativa proširenja i potrebe za očuvanjem institucionalne stabilnosti i funkcionalnosti Evropske unije.
U kontekstu evropskih integracija Zapadnog Balkana, posebnu ulogu imaju države članice Evropske unije iz regiona, među kojima se izdvaja Slovenija.
IFIMES ocjenjuje da bi novi premijer Slovenije Janez Janša mogao imati značajnu ulogu u oblikovanju evropske politike prema Zapadnom Balkanu, ukoliko zauzme jasan i proaktivan stav u pravcu podrške ubrzanom proširenju Evropske unije i inicijativi Rama – Vučić.
Slovenija, kao država koja dobro razumije regionalnu dinamiku i historijske procese na prostoru Balkana, može predstavljati važan most između institucionalnog Brisela i političke i društvene realnosti jugoistočne Evrope.
Samit EU – Zapadni Balkan u Tivtu predstavlja mnogo više od klasičnog diplomatskog skupa; on se može posmatrati kao test sposobnosti Evropske unije da redefiniše vlastiti strateški okvir proširenja u uslovima ubrzanih globalnih geopolitičkih promjena.
IFIMES ocjenjuje da se Evropska unija nalazi pred jasnim izborom: ili će razviti fleksibilan i funkcionalan model integracije koji omogućava brže uključivanje Zapadnog Balkana kroz prilagođene institucionalne aranžmane, ili će region ostati u dugotrajnoj zoni neizvjesnosti, izložen pojačanom uticaju Ruske Federacije, Kine i drugih globalnih aktera.
U tom kontekstu, inicijativa Rama – Vučić, koja dobija podršku dijela evropskih političkih aktera, uključujući i zagovornike ubrzanog proširenja, predstavlja jedan od mogućih pravaca evolucije evropskog integracionog projekta.
Ukoliko Evropska unija ne uspije uspostaviti ravnotežu između institucionalne efikasnosti i geopolitičke odgovornosti, postoji realan rizik da Zapadni Balkan ostane trajno u statusu „strateškog prostora odgođene integracije“.
Samit u Tivtu stoga ima izuzetno visok strateški značaj, budući da se na njemu prelamaju tri ključna procesa: redefinisanje modela proširenja Evropske unije, intenzivirana geopolitička konkurencija velikih sila i unutrašnja institucionalna debata o mehanizmima odlučivanja, uključujući pitanje prava veta. Ključna nepoznanica ostaje stepen političke volje unutar Evropske unije da se ovi koncepti pretoče u konkretne i operativne modele integracije, uključujući fazno članstvo i reformu sistema odlučivanja.
Ljubljana/Washington/Brisel/Podgorica, 2. juni 2026
[1] IFIMES – Međunarodni institut za bliskoistočne i balkanske studije sa sjedištem u Ljubljani,i Slovenija, ima specijalni savjetodavni status pri Ekonomsko-socijalnom vijeću ECOSOC/UN, New York, od 2018.godine i izdavač je međunarodne naučne revije „European Perspectives“, link: https://www.europeanperspectives.org/en
[2] Frankfurter Allgemeine Zeitung: Das wäre ein realistischer Weg in die EU, link: https://www.faz.net/aktuell/politik/ausland/serbien-und-albanien-ein-realistischer-weg-in-die-eu-accg-110845507.html
[3] Deutschlandfunk: Merz macht Druck für rasche EU-Erweiterung, link: https://www.deutschlandfunk.de/merz-macht-druck-fuer-rasche-eu-erweiterung-100.html?utm_source
[4] Foxnews: President Aleksandar Vučić: Europe vilifies Trump, but we in Serbia see a friend, link: https://www.foxnews.com/opinion/president-aleksandar-vui-europe-vilifies-trump-serbia-see-friend
